ΑΦΙΕΡΩΜΑ Ο ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ 20ος ΑΙΩΝΑΣ ΤΑ ΓΕΓΟΝΟΤΑ 1915

Ο Καπετάν Σωφρόνιος, παλικάρι με το παραπάνω που τον είχαν τρομάξει τα
βουνά της Σερβίας ­ τουρκοφάγος, βουλγαροφάγος, αρβανιτοφάγος και
αυστριακοφάγος, ουφ! ­ μπορεί να φορούσε χακί, να είχε κοντά μαλλιά και να
ήταν ζωσμένος άρματα, αλλά δεν ήταν άντρας. Ήταν μόνο μια «συλφίς», η Σοφία
Γιοβάνοβιτς. Ο Σοφ. Φαρμακίδης, που ταξίδεψε στη Σερβία, τη συνάντησε και της
πήρε και συνέντευξη (Ακρόπολις, 12.2.1915, σελ. 1 και 13.2.1915, σελ. 1). Η
συνέντευξη έγινε στο Βελιγράδι, στο καφενείο του Ηπειρώτη Ζάκα, με διερμηνέα
τον γαλλομαθή Σέρβο δικηγόρο κ. Β. Ρίστιτς. «Οι Αυστριακοί με τα πυροβολεία
του Σεμλίνου και μερικά ειδικά πλοιάρια, τα μανιτόρια που πηγαινοέρχονται ως
τραμπούκοι ανά του Δούναβιν, άρχισαν τα συνηθισμένα τους. Μπαμ μπουμ κατά της πόλεως».

Η Σοφία Γιοβάνοβιτς ή Καπετάν Σωφρόνιος μιλά: «Ο πατέρας μου ήταν εθελοντής
στον πόλεμο του (18)76, στο κίνημα της Βοσνίας-Ερζεγοβίνης. Έπειτα εθελοντής
στον πόλεμο του (18)85 με τους Βούλγαρους.

Άμα η Αυστρία έκαμε την προσάρτησιν της Βοσνίας-Ερζεγοβίνης το 1908… ο
πατέρας μου ήταν πια γέρος και άρρωστος.

Στο νοσοκομείο, λίγο πριν πεθάνει, συχνά ψιθύριζε το παράπονό του:

­ Μήπως έχω παιδί αρσενικό να μ’ αναπληρώση;..

… μια μέρα, του λέω αποφασιστικά:

­ Σκούπισε, πατέρα, τα δάκρυά σου. Εγώ θα σ’ εκδικήσω…»

Μετά πολλά τρέχει να καταταγεί στο στρατό, αλλά εκεί δεν τη στρατεύουν. Τρέχει
λοιπόν και πέφτει μπροστά στην άμαξα του βασιλιά. Σταματάει η άμαξα, οι
χωροφύλακες την αρπάζουν, αλλά ο βασιλιάς την φωνάζει κοντά του και λέει στον
υπασπιστή του, όταν ακούει το αίτημά της:

“Γράψε εις ένα μπιλιέτο σου το και το”….

… Το ίδιο βράδυ είχα καταταχθεί εις ένα λόχο εθελοντών… Πρώτα έκοψα τα
μαλλιά μου σύρριζα με την ψιλή μηχανή, εντύθηκα όπως και οι άλλοι και πήρα το
όνομα Σωφρόνιος».

Μετά την στείλαν στη Βράνια, όπου γυμνάστηκε 15 μέρες. «Έπρεπε να μάθω
σκοποβολή. Έπρεπε να μάθω να μεταχειρίζωμαι τη βόμβα», λέει η Σοφία. Στη
Βράνια έγινε και μία τελετή. Οι συστρατιώτες της ορκίστηκαν στο Ευαγγέλιο «να
σεβασθούμε σε κάθε τόπο και καιρό το σύντροφό μας Σωφρόνιο».

Με τις εκλογές της 31ης Μαΐου 1915 ο Ελ. Βενιζέλος επανέρχεται στην κυβέρνηση. Η γελοιο-γραφία για τις εκλογές παριστάνει τον ελληνικό λαό έτοιμο να διαλέξει ανάμεσα στο «Όχι» και το «Ναι»

Έτσι από το 1912 και μετά πολέμησε τους Τούρκους, τους Βουλγάρους, τους
Αλβανούς, τους Αυστριακούς. Και συνεχίζει η Σοφία την ιστορία της:

«Σε μία από τις πρώτες συμπλοκές με τους Τούρκους συνέβη να πληγωθώ στο μερί.
Έδεσα το τραύμα προχείρως… και συνέχισα την πορείαν με τους συντρόφους μου.

Έφθασα στη μάχη του Κουμάνοβου. Εκεί άλλη περιπέτεια. Μία οβίς έσπασε τόσο
κοντά μου, που άφθονα χώματα και πέτρες με πήραν από το κεφάλι, ζαλίστηκα και
έπεσα χάμω. Αίμα έτρεχε ποτάμι από μύτες και στόμα. Λιποθυμισμένη καθώς ήμουν
με πήραν για σκοτωμένη, ενόμισαν πως η βόμβα μού είχε σπάσει το κεφάλι και
ετοιμάζονταν να με θάψουν. Με είχαν βάλλει επάνω στα άλλα πτώματα. Ξαφνικά
ξύπνησα. Μπροστά μου οι νεκροθάφτες με τα φτυάρια τους είχαν αρχίσει τον
προορισμό τους.

­ Πού είναι οι σύντροφοί μου, ρωτώ.

­ Δεν είναι οι πεθαμένοι;

Μου λένε οι νεκροθάφτες αστειευόμενοι…

Ο αρχηγός μου με το σώμα του είχαν προχωρήσει. Έσπευσα να τους συναντήσω. Τους
εφάνηκα σαν αναστημένος βρυκόλακας.

Κατόπιν, άμα εφθάσαμε στα Σκόπια, έπεσα άρρωστη. Είχα εξαντληθεί φοβερά. Με
πήραν στο Νοσοκομείο. Με περιποιήθη η ολλανδική αποστολή. Χρειάστηκε πολύν
καιρό να γίνω καλά και 2 1/2 μήνες είχα στο πόδι τη σφαίρα που μου φύτεψαν
στην πρώτη συμπλοκή.

Έρχεται ύστερα ο πόλεμος με την Αρβανιτιά. Μόλις βγήκα από το Νοσοκομείο,
έτρεξα εκεί. Τι άγριος τόπος, τι βουνά, τι βράχοι και τι άγριοι πολεμισταί.
Αλλοίμονο, να πέσης στα χέρια τους.

Ετελείωσε και εκείνο το πανηγύρι».

«Πρώτη περνώ με την Σερβικήν σημαίαν»

«Έρχεται ο βουλγαρικός πόλεμος. Δεν έλλειψα και από εκεί.

Τέλος, προσβάλλομαι από τύφο. Μπαίνω για δεύτερη φορά στο Νοσοκομείο. Ο
πυρετός μού έσκαψε τα μάγουλα και μου ρούφηξε το αίμα. Ήμουν ακόμη στο
κρεββάτι, όπου ανάβει το τουφέκι με τους Αυστριακούς. Πώς να με χωρέσει το
κρεββάτι τότε;

… Έτρεξα στο καθήκον μου. Και ηυτύχησε να είμαι εγώ πρώτη από όλους τους
Σέρβους, που επέρασα σε μία βάρκα τον Σάβαν (ποταμό), με 4 παλληκάρια μου και
έστησα την Σερβική σημαίαν επάνω στον απέναντι Αυστριακό σταθμό.

­ Ναι, ναι… εβόησαν εν χορώ όλοι…

­ Ομοίως κατώρθωσα να κάμω το ίδιο στον ποταμό Δρίνα. Πρώτη επέρασα στην άλλη
όχθη, στη λατρεμένη μας Βοσνία, κι έστησα τη σημαία μας».

«Έχασα τα μάτια μου»

«Εδώ σταματούν, κύριε, οι εντυπώσεις μου από το στρατόπεδο…», ομολογεί ο
«καπετάν Σωφρόνιος», γιατί έπαθε προσωρινή τύφλωση:

«Ο καπνός της μπαρούτης, οι λάμψεις των εκπυρσοκροτήσεων, δεν ξέρω τι,
επέδρασαν ώστε μια μέρα να βρεθώ τελείως τυφλή. Να μη διακρίνω τίποτα. Είχα
πάθει προσωρινή αμαύρωσι….».

Και ο δημοσιογράφος ερωτά την ηρωίδα του:

­ Τι θα επιθυμούσατε τώρα για το υπόλοιπον της ζωής σας;

­ Ήθελα να γίνη πρώτα η ειρήνη. Και η ειρήνη, όπως την θέλει η Σερβία. Και
έπειτα να μπορέσω να κάμω ένα ταξείδι μακρινό, να ταξιδεύσω, ει δυνατόν, όλον
τον κόσμο.

Τα ποτήρια σηκώνονται ολόγιομα.

­ Ζήτω ο Καπετάν Σωφρόνιος. Ζήτω η ειρήνη.

Η στρατιωτική ιατρική το 1915

Στη δεκαετία του 1910 οι Έλληνες βρέθηκαν με το όπλο στο χέρι για περισσότερα
χρόνια από κάθε άλλη φορά. Ποιο ήταν το επίπεδο της στρατιωτικής ιατρικής
εκείνη την εποχή που οι άνθρωποι είχαν καταντήσει «κρέας για τα κανόνια»; Ο
Παύλος Νιρβάνας απαντά στο ερώτημα μ’ ένα σχεδόν ολοσέλιδο άρθρο που
δημοσιεύει η «Ακρόπολις» στην πρώτη σελίδα της (15.1.1915):

* Οι γιατροί του στρατού εξεχώριζαν «όσους εφαίνοντο καταφανώς πάσχοντες» και
τους άλλους τους έστελναν στη μάχη. Στο κάτω-κάτω ο πόλεμος μπορούσε να τους
θεραπεύσει διά παντός.

Για την ιστορία, το άρθρο του Νιρβάνα προκλήθηκε από την «Ανοικτή επιστολή
προς την Α.Μ. τον Βασιλέα» του Ι.Β. Καρύκη («Ακρόπολις» 10.1.195, σελ. 1) που
κατήγγειλε τους στρατιωτικούς γιατρούς για εγκλήματα κατά της υγείας και της
ζωής των στρατιωτών.

Αναρωτιέται, λοιπόν, ο Νιρβάνας: γιατί οι γιατροί είναι καλοί όταν εξετάζουν
και περιθάλπουν πολίτες και σκληροί έως ωμοί στον στρατό; «Τι παθαίνει λοιπόν
ο στρατιωτικός ιατρός;». Και απαντά με την παρακάτω περιγραφή:

«Εις τας αρχάς του σταδίου του είναι εύπιστος, επιεικής και χαριστικός. Μόλις
όμως η ιδιότης του αυτή γίνει γνωστή, η “αναφορά του ιατρού” εξογκώνεται από
ημέρας εις ημέραν. Οι δέκα ασθενείς π.χ. που θα παρουσιάζοντο κανονικά
γίνονται σαράντα, πενήντα…».

«… Αρχίζουν τότε οι επιτιμήσεις των συνταγματαρχών προς τον πτωχόν ανθυπίατρον:

­ Γιατρέ, μάζεψε λιγάκι τα λουριά. Μας παραλύεις την υπηρεσίαν…

Ο στρατιωτικός ιατρός αρχίζει τότε να μεταπίπτει από την άκραν ευπιστίαν εις
την άκραν απιστίαν.

­ Πήγαινε. Δεν έχεις τίποτε. Είσαι τεμπέλης…».

Στη συνέχεια ο Νιρβάνας παραθέτει τη μαρτυρία ενός ευσυνείδητου και
φιλάνθρωπου γιατρού, «ο οποίος κατά τον πόλεμον είχε κερδίσει και αυτός την
φήμην του θηρίου»:

«­ Τι ήθελες να κάμω; Μίαν ώραν πριν ξεκινήση το σύνταγμα διά την γραμμήν της
μάχης, μου παρουσιάζοντο διακόσιοι ασθενείς, παραπονούμενοι για διάφορα
ενοχλήματα, από τα οποία τα περισσότερα ίσως να ήσαν πραγματικά. Ποιόν να
πρωτοεξετάσω και ποιόν να πρωτοϊδώ;…

­ Και τι έκαμες; τον ερώτησα.

­ Εξεχώριζα όσους εφαίνοντο προφανώς πάσχοντες, όσους είχαν π.χ. πυρετόν ή
συμπτώματα προφανή και ούτω καθ’ εξής. Κακά και ψυχρά θα πης. Και μέσα στους
άλλους που επροφασίζοντο διάφορα αόριστα πράγματα, πιθανόν να υπήρχον
πραγματικώς πάσχοντες. Αλλά πώς να τους ξεχωρίσει κανείς;».

Κι αφού δεν μπορούσε να τους ξεχωρίσει, τους έστελνε σωρηδόν στη γραμμή του
πυρός, εκεί που υπήρχε… ελπίδα να θεραπευθούν διά παντός!