ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Είκοσι ατέλειωτα χρόνια

Η διαφορά ανάμεσα στα πνεύματα και τα φαντάσματα έγινε αισθητή στην Αθήνα
αυτές τις ημέρες. Το πνεύμα του Νίκου Πουλαντζά ήταν ολοζώντανο στις
συζητήσεις που διοργανώθηκαν στη μνήμη του. Την πολιτική όμως, για την οποία
αγωνίστηκε, την εκπροσωπούσε μόνο το φάντασμά της.

Πέρασαν είκοσι χρόνια από τότε που ένας από τους τελευταίους σύγχρονους μη
δογματικούς στοχαστές (στις μέρες του βασίλευε ο δογματισμός, αμέσως μετά
άρχισε να εξαφανίζεται ο στοχασμός) αποφάσισε, με την ίδια κίνηση, να βάλει
τέλος στο έργο και στη ζωή του. Το έργο του ζει, με τον τρόπο που είναι
δυνατόν να επιβιώσουν οι ιδέες: μετασχηματιζόμενες σε κάτι άλλο, παράγοντας
καρπούς που δεν τους μοιάζουν, χρησιμοποιούμενες ως δεδομένα που είναι σαν να
έρχονται από το βάθος των αιώνων.

Για τη διαπίστωση αυτή δεν χρειαζόταν κάποια ιδιαίτερη διοργάνωση: ο
Πουλαντζάς αποτελεί από καιρό κεφάλαιο της πολιτικής επιστήμης. Οι εργασίες
τού συνεδρίου αποδείχθηκαν κυρίως πολύτιμες για την ανάδειξη, μέσα από τη
διαρκή αντιπαράθεση των ιδεών του τιμώμενου προσώπου με τη σημερινή
πραγματικότητα, μιας αλήθειας που πιστεύω ότι θα σφραγίσει την εποχή μας: δεν
δικαιούμαστε πια να μιλάμε για μετασχηματισμό, αλλά για οριστική συρρίκνωση
της πολιτικής.

Πριν από είκοσι χρόνια είχε ακόμα νόημα, για τους ανθρώπους και ιδίως για τους
διανοητές της Αριστεράς, να παλεύουν για να επικρατήσει η ιδέα ότι ο
σοσιαλισμός ήταν αδιανόητος χωρίς δημοκρατία. Στα τέλη της δεκαετίας του ’70
δεν είχαμε μόνο όλοι μακρύτερα μαλλιά, αλλά και περισσότερους λόγους να
θεωρούμε ότι η πολιτική μπορούσε να αλλάξει τη μοίρα των λαών ­ και γι’ αυτό η
δημοκρατία έπρεπε να κατακτηθεί και η Αριστερά να επανεφευρεθεί. Η Αριστερά
αυτή, η δημοκρατική Αριστερά των ιδεών, της μη αποκοπής από το μαρξιστικό
ποτάμι αλλά της αταλάντευτης καταδίκης της σοβιετικής παρεκτροπής του, της
πίστης στη δομική μεταρρύθμιση όχι ως μέσου πλουτισμού αλλά εξομάλυνσης των
κοινωνικών αδικιών, δεν είχε ακόμα κυβερνήσει κι έτσι οι υποστηρικτές της
μπορούσαν να πιστεύουν πως θα ήταν διαφορετική από την απλώς «διαχειρίστρια
του καπιταλισμού» Σοσιαλδημοκρατία. Από την άλλη, όσο κι αν, όπως από τους
πρώτους οσμίσθηκε ο Πουλαντζάς, τα θεμέλια του φαινομένου που σήμερα
ονομάζουμε «παγκοσμιοποίηση» είχαν αρχίσει να μπαίνουν από τη δεκαετία του ’70
με τη σταδιακή κατάρρευση της συμφωνίας για την άσκηση κάποιου είδους
διεθνικού ελέγχου επί των αγορών, κανένας πολίτης, αριστερός τουλάχιστον, δεν
θεωρούσε όπως σήμερα αυτονόητη την απόλυτη μονοκρατορία της οικονομίας στον
συλλογικό βίο.

Δύο αλλαγές, βαθύτατες και σαρωτικές, ιδίως αν αναλογισθούμε το χρονικό
διάστημα μέσα στο οποίο επιτελέσθηκαν, χαρακτηρίζουν τη σημερινή πολιτική
κατάσταση παγκοσμίως ­ αλλά πιο εμφατικά στον χώρο της Ενωμένης Ευρώπης, από
τον οποίο προέρχονταν οι πιο ρηξικέλευθες και ζωογόνες ιδές, αλλά και στον
οποίο στρέφονταν οι περισσότερες ελπίδες για την υλοποίησή τους.

Η Αριστερά δεν αντιπροσωπεύει πια το «άλλο» στην πολιτική, ενώ η ίδια η
πολιτική έπαψε να αποτελεί το βασικό όχημα της ανθρώπινης βελτίωσης ­ γιατί
για ελπίδες δύσκολα μπορεί να γίνει λόγος στο λυκόφως το αιώνα.

Δεν υπάρχει κάποιο συλλογικό αγαθό, ακόμα και στον χώρο της ουτοπίας, στο
οποίο να προσβλέπουμε ­ κι εδώ έλαβε χώρα μια θλιβερή για τους αριστερούς
εξομοίωση, αφού αυτοί είχαν να περιμένουν τον σοσιαλισμό, ενώ οι δεξιοί
αντίπαλοί τους το περισσότερο που μπορούσαν να ευχηθούν ήταν η διατήρηση των
πραγμάτων στην κατάσταση που τα είχαν παραλάβει.

Το μεγάλο ερώτημα αν το φαινόμενο-πιπίλα της παγκοσμιοποίησης κατέστησε
άχρηστο το πολιτικό κίνημα της Αριστεράς ή αν, αντιθέτως, προσέλαβε τις
σημερινές διαστάσεις του χάρη στην αδράνεια της Αριστεράς, είναι αδύνατο να
απαντηθεί στα πλαίσια ενός άρθρου, ακόμα και ενός συνεδρίου.

Για κάποιον, πάντως, που είχε την τύχη να κατηγορηθεί στα νιάτα του για
«πουλαντζισμό», η διάχυτη αγωνία που εκφράσθηκε για την πορεία τού κόσμου στο
πρόσφατο συνέδριο (αυτή ήταν η επιτυχία του) είναι πηγή δύναμης. Έχουμε
τουλάχιστον μείνει ακόμα αρκετοί που θυμόμαστε τον καλό Σαμαρείτη όχι επειδή
ήταν πλούσιος, αλλά επειδή άπλωσε το χέρι σε έναν συνάνθρωπό του.

Ο δικηγόρος Κώστας Β. Μποτόπουλος είναι διδάκτωρ του Συνταγματικού Δικαίου.