ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Ανθρώπινη αλληλεγγύη

Ό,τι ξέρω για την ανθρώπινη αλληλεγγύη ως αντίδραση στον σεισμό, το έμαθα
στη Θεσσαλονίκη. Μετά τα 6,9 του Εγκέλαδου, το 1978. Σε συζητήσεις στις
πολιτικές νεολαίες, αλλά κυρίως σε αυτές μεταξύ πολιτικοποιημένων φίλων
συμπεραίναμε ότι μπορεί να είμαστε απροστάτευτοι απέναντι στο φυσικό φαινόμενο
την ώρα που αυτό συμβαίνει, μπορούμε όμως να αντιμετωπίσουμε τις κοινωνικές
του παρενέργειες.

Αρκεί να αισθανόμαστε και να πιστεύουμε στην ανθρώπινη αλληλεγγύη. Η οποία
εκδηλώνεται με τις πιο σύνθετες, αλλά και με τις πιο απλές ενέργειες. Με τον
απεγκλωβισμό δηλαδή και τη διάσωση, έως το ξύπνημα των οικείων και την
προτεραιότητα των άλλων στην έξοδο από κλειστούς χώρους.

Θυμάμαι τότε στη Θεσσαλονίκη, το ανύπαρκτο και αστυνομικό κράτος. Θυμάμαι το
ανοργάνωτο κράτος να κοιτά αμήχανα τα προβλήματα και την Αστυνομία του να
συλλαμβάνει τους νεολαίους των κομμάτων με την «κατηγορία» ότι διατάρασσαν τη
δημόσια τάξη, με τη διανομή τροφίμων στους καταυλισμούς. Ήταν τα τελευταία
δείγματα του μετεμφυλιακού ελληνικού κράτους. Θυμάμαι όμως και τους ανθρώπους.
Πανικόβλητοι από την έλλειψη εμπειρίας και ενημέρωσης. Ωστόσο ζεστοί και
αλληλέγγυοι. Και η εθελοντική βοήθεια ήταν πολύ χρήσιμη, αφού αντικαθιστούσε
κατ’ ουσίαν το ανίκανο κράτος. Ίσως το συναίσθημα της αδυναμίας έναντι των
στοιχείων της φύσης βοηθά να βγει από τους ανθρώπους ο καλός τους εαυτός.

Είκοσι ένα χρόνια μετά και 5,9 στην Αθήνα, αλλά με επίκεντρο τα βορειοδυτικά
της προάστια. Το επίκεντρο δηλαδή κάτω από τα πόδια μας. Δονήσεις,
καταρρεύσεις κτιρίων, εγκλωβισμοί, διασώσεις, θάνατοι. Η εμπειρία, όμως, αυτή
τη φορά ήταν διαφορετική. Έζησα τον σεισμό σε δημόσιο κτίριο, στη Γενική
Γραματεία Αθλητισμού και εντυπωσιάστηκα από την ψυχραιμία των εργαζομένων.
Φόβος, ίσως τρόμος, αλλά όχι πανικός. Και ήρεμη αποχώρηση δίχως σπρωξίματα
στις σκάλες. Περιδιάβηκα όλες τις γωνιές του ανθρώπινου πόνου, πληροφορούμενος
από ένα άρτιο και καθόλου δημαγωγικό ραδιοφωνικό πρόγραμμα. Και εκεί κατάλαβα
ότι οι συγκεντρωμένοι άνθρωποι δεν είχαν την αδηφάγα κακεντρέχεια με την οποία
βλέπουν το κακό των αστυνομικών ειδήσεων. Κοιτούσαν όχι από περιέργεια, αλλά
με ενδιαφέρον και αλληλεγγύη. Απλώς δεν υπήρχε πεδίο, ώστε να φανεί έμπρακτα η
αλληλεγγύη. Διότι αυτή τη φορά υπήρχε κράτος. Αστυνομία για να περιφράξει τους
χώρους και να ρυθμίσει την κυκλοφορία, Πυροσβεστική, ειδικές διασωστικές
δυνάμεις, Στρατός, τραυματιοφορείς και ασθενοφόρα και οργανωμένος
εθελοντισμός. Δεν υπήρχε καμία ανάγκη από τον ανοργάνωτο εθελοντισμό. Ευτυχώς
όλα λειτουργούσαν και αυτό ήταν κάτι θετικό για την κακή ψυχολογία όλων μας.

Η θλίψη από τον θάνατο και την ανθρώπινη οδύνη και την απόγνωση δεν είναι
δυνατόν να μετριασθεί από λογικές σκέψεις. Όταν η ψυχή βαραίνει, το μυαλό
είναι δύσκολο ή και αδύνατο να την ελαφρύνει. Ως δεύτερη και δευτερεύουσα
σκέψη, όμως, μπορεί κανείς να πει πως άλλο είναι να θλίβεσαι και ταυτοχρόνως
να πανικοβάλλεσαι και να πανικοβάλλεις, να βλέπεις ότι δεν λειτουργεί τίποτε,
ότι ένα φυσικό φαινόμενο σε απειλεί, αλλά τελικά σε συνθλίβει η ακύρωση του
κράτους και της κοινωνίας. Και άλλο, βεβαίως, είναι η θλίψη και ο πόνος να
είναι συναισθήματα ανθρώπινης αλληλεγγύης γι’ αυτούς που κακότυχαν, που μπορεί
να ήμασταν εμείς, αλλά εν μέσω ενός λειτουργούντος κράτους και μιας ψύχραιμης
και ώριμης κοινωνίας.

Οι δείκτες της ωριμότητας, της αλληλεγγύης και της οργάνωσής μας, ως δείκτες
της στάθμης του πολιτισμού μας, αυτή τη φορά, και προς το παρόν τουλάχιστον,
μετρήθηκαν και βρέθηκαν πολύ υψηλοί. Ελπίζω, ωστόσο, να μην ξαναδοθεί τέτοιου
είδους ευκαιρία για να επιβεβαιώσουμε αυτές μας τις επιδόσεις.

Ο Ανδρέας Ν. Λοβέρδος είναι αναπληρωτής καθηγητής Συνταγματικού Δικαίου στο
Πάντειο Πανεπιστήμιο.