ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Διαμονή και περιπλάνηση

Δεν πέρασε πολύς καιρός από τον πόλεμο στη γειτονική μας χώρα, είδαμε τότε,
για μια ακόμα φορά, σωριασμένα ερείπια, είδαμε τους πρόσφυγες με τα φοβισμένα
μάτια να εγκαταλείπουν τα σπίτια τους προς διάφορες κατευθύνσεις, έφτασαν
μέχρι την Αυστραλία…

Είδαμε παιδιά να κλαίνε… πώς να καταλάβουνε τα παιδιά τα «παιχνίδια» των
μεγάλων. Είδαμε διαμελισμένα ανθρώπινα σώματα, οικοδομήματα, έπιπλα και σκεύη,
σωριασμένα σε μια αξεχώριστη μάζα. Τα μάτια μας συνήθισαν, δυστυχώς, να
βλέπουν στην οθόνη της τηλεόρασης, πρόσφυγες, λαθρομετανάστες, κυνηγημένους, άστεγους…

Ο χορός των Φοινισσών του Ευριπίδη αναρωτιέται:

«τί φυγάσιν το δυσχερές;

έν μέν μέγιστον, ούκ έχει παρρησίαν,

δούλου τοδ’ είπας, μη λέγειν α τις φρονεί,

τας των κρατούντων αμαθίας φέρειν χρεών…»

(Τι δυσκολεύει τον διωγμένο;

Ένα, το πιο τρανό: δεν έχει γνώμη.

Σε δούλο αρμόζει, γνώμη να μην έχει.

Πρέπει να στέργεις τις βλακείες των αρχόντων…)

Πρόσφατα παρακολουθήσαμε κι άλλες συμφορές, ο σεισμός αυτή τη φορά αιφνιδίασε
τους ανυποψίαστους ανθρώπους στη βορειοδυτική Τουρκία. Για μια ακόμα φορά ο
οικείος χώρος, το σπίτι, βάλλεται βάναυσα, ο άνθρωπος εξόριστος από τη μόνιμη
διαμονή του, από τον δικό του χώρο, ο άνθρωπος περιπλανώμενος…

Όταν το σύμβολο της διάρκειας, της εσωτερικότητας, της θαλπωρής και της
προστασίας, το σπίτι, καταρρέει σαν τραπουλόχαρτο, μέσα σε ελάχιστο χρόνο,
όταν ο θάνατος απλώνεται σκοτεινός εκεί που ανθούσε η ζωή… τότε οφείλουμε να
σιωπήσουμε για λίγο και να σκεφτούμε.

Καταστάσεις τόσο κρίσιμες οδηγούν στην καρδιά των πραγμάτων, στο βαθύ νόημα
του κατοικείν και σε ό,τι φέρει μαζί του αυτό το κύτταρο της πόλης και του
πολιτισμού, το σπίτι των ανθρώπων…

Το ερώτημα είναι: σε εποχές φορτισμένες από τον ανθρώπινο πόνο, εποχές που
απαιτούν άμεσες και αποτελεσματικές λύσεις, μήπως είναι ουτοπικό να μιλάμε για
θεωρητική σκέψη και για ποίηση…

Θυμάμαι τον στίχο του Καβάφη:

«Ο ποιητής μένει ενεός. Τι συμφορά!

Πού τώρα ο ένδοξός μας βασιλεύς,

Ο Μιθριδάτης, ο Διόνυσος κ’ Ευπάτωρ,

Μ’ ελληνικά ποιήματα ν’ ασχοληθεί.

Μέσα σε πόλεμο – φαντάσου, ελληνικά ποιήματα…»

Όμως, σε τέτοιες οριακές περιπτώσεις, όταν από τη μια στιγμή στην άλλη οι
άνθρωποι χάνουν το σπίτι τους και βρίσκονται στον δρόμο, τότε γίνεται άμεσα
ορατό πόσο απέχει το όνειρο από την πραγματικότητα, πόσες παγίδες στήνονται
όταν οικονομίες ετών και ανθρώπινος μόχθος κατατίθενται στο όραμα μιας μόνιμης
διαμονής, ενός οικείου χώρου.

«Ο άνθρωπος μένει μέσα στον κόσμο σα να έρχεται μέσα σ’ αυτόν ξεκινώντας

από ένα ιδιωτικό χώρο, από μια κατοικία, όπου ανά πάσα στιγμή
μπορεί να

αποτραβηχτεί… Δεν έρχεται από ένα διαστημικό χώρο, δεν
βρίσκεται στον

κόσμο βάναυσα ριγμένος και εγκαταλειμμένος…».

(Emmanuel Levinas)

Με αυτά τα κομματιασμένα «όνειρα», παραμορφωμένα από τις κάθε είδους εξουσίες,
διαμορφώνεται η πόλη: σπίτια ταπεινά ή αλαζονικά, φτωχικά ή πλούσια,
τοποθετημένα εν επαφή κατά μήκος, ή καθ’ ύψος, σπίτια «πανταχόθεν ελεύθερα» ­
μοναχικά ­ σπίτια κακότεχνα, ευτελή, παραφορτωμένα, φτιασιδωμένα, σπίτια απλά,
απλοϊκά ή περίτεχνα, σπίτια που σωπαίνουν και άλλα που «τραγουδούν», όλα
αντικρύζουν κάποιο όνειρο κατοίκησης.

Στην κοινωνία μας των ιδιωτών, με την αρχική σημασία της λέξης ιδιώτης, αυτά
τα όνειρα δεν αναφέρονται μόνο στην αρχέγονη ανάγκη της διαμονής, ούτε στην
τρυφερή σχέση σπίτι – κάτοικος, καλύπτουν συνήθως ανάγκες πλαστές, που
καλούνται να ερμηνεύσουν οι «ειδικοί» και είναι αυτοί οι ίδιοι που εισάγουν τα
στερεότυπα στην «αγορά κατοικίας» και παραπλανούν, με στόχο το εύκολο κέρδος,
τους ευάλωτους μελλοντικούς κατοίκους, υποσχόμενοι παλάτια χτισμένα στην άμμο,
κυριολεκτικά και μεταφορικά. Νομίζω ότι έχει φτάσει επιτέλους η ώρα, κι ας
φαίνεται παράξενο, να αναγνωρίσουμε την ιδιαιτερότητα της κατοικίας και τους
ισχυρούς και πανάρχαιους δεσμούς της με την ποίηση. Η αναγνώριση αυτή θα έχει
έναν πραγματικό και άμεσο στόχο: να δώσει στο σπίτι κάτι από τη χαμένη αίγλη
του, φυσικά δεν αναφέρομαι εδώ στα πολυτελή περιτυλίγματα και τις συσκευασίες
που έχουν κατακλύσει την αγορά και έχουν υποβαθμίσει την κατοικία σε
αντικείμενο συναλλαγής, αλλά σε ό,τι βαθύ και δημιουργικό φέρνει μαζί της η
λέξη ποίηση.

Ο Martin Heidegger αναρωτιέται γιατί να αναζητούμε το μέτρο της ποιητικής
πράξης εμείς οι μοντέρνοι,

«Γιατί, είναι το μόνο μέτρο που φτάνει μετρώντας μέχρι τον
άνθρωπο. Γιατί ο άνθρωπος κατοικεί μετρώντας από τη μια άκρη
στην άλλη το “πάνω στη γη” και το “κάτω από τον ουρανό”. Είναι
αυτό το “πάνω” και το “κάτω” που είναι αλληλέγγυα μεταξύ τους…
το παράξενο αυτό μέτρο γίνεται όλο και πιο μυστηριώδες. Και
πρέπει να είναι τέτοιο, εάν πραγματικά επιθυμούμε να παραμείνουμε
στην ουσιαστική περιοχή της ποίησης…».

Η Σουζάνα Αντωνακάκη είναι αρχιτέκτονας.