ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Στρατηγική στα Πανεπιστήμια

Εν όψει του σχεδιασμού του νέου Επιχειρησιακού Προγράμματος για την
Εκπαίδευση – Κατάρτιση του Γ’ ΚΠΣ (2000-2006) τίθεται το ερώτημα κατά πόσον
αυτό εντάσσεται σε ένα αυτοτελές προγραμματικό πλαίσιο πολιτικής για την
Παιδεία, και ειδικά για την Ανώτατη Παιδεία, στη χώρα μας.

Η απάντηση είναι δυστυχώς αρνητική. Διότι ένα τέτοιο πλαίσιο, που θα έπρεπε να
έχει προκύψει από πρωτοβουλίες της ίδιας της πανεπιστημιακής κοινότητας και να
τεθεί σε ουσιαστικό διάλογο και σε διαπραγμάτευση με το υπουργείο Παιδείας,
δεν υπάρχει. Την ευθύνη γι’ αυτό δεν έχει μόνο το ΥΠΕΠΘ, το οποίο περιορίζεται
στο να θεωρεί ως εκπαιδευτικό προγραμματισμό τα μέτρα διαχείρισης των νέων
πόρων που εξασφάλισε η χώρα μας από την Ευρωπαϊκή Κοινότητα, αλλά και τα ίδια
τα Πανεπιστήμια.

Τα θέματα που θα έπρεπε να τεθούν στο επίκεντρο της συζήτησης είναι πολλά και
σύνθετα. Ένα μεσο-μακροπρόθεσμο (10ετές) Προγραμματικό Πλαίσιο για την Παιδεία
δεν μπορεί να περιορίζεται μόνο στους γενικούς στόχους του Γ’ ΚΠΣ (Κοινοτικού
Πλαισίου Στήριξης), που είναι η γενίκευση της Τριτοβάθμιας Εκπαίδευσης, η
ευελιξία επιλογών στις προπτυχιακές σπουδές και ο σχεδιασμός σύγχρονων
προγραμμάτων μεταπτυχιακών σπουδών και διά βίου εκπαίδευσης. Προϋποθέτει πρώτα
απ’ όλα μία ουσιαστική συζήτηση στα Πανεπιστήμια, με στόχο την αντιμετώπιση
του οξύτατου προβλήματος του κατατεμαχισμού των επιστημονικών κλάδων. Η
συζήτηση αυτή πάνω στα γνωστικά αντικείμενα οφείλει να θέσει τα προβλήματα των
πρόωρων εξειδικεύσεων, τα αποτυχημένα Προγράμματα Σπουδών Επιλογής, τη σχέση
εκγύκλιας παιδείας και εξειδίκευσης, τη σχέση ακαδημαϊκών πτυχίων και
επαγγελματικών δικαιωμάτων, τη σχέση ΑΕΙ-ΤΕΙ, τα θέματα χρόνου σπουδών (π.χ.
4ετής ή 3ετής πρώτος κύκλος), τη ρύθμιση του ανεξέλεγκτου χώρου των
παραρτημάτων των ξένων Πανεπιστημίων (franchising).

Το δεύτερο σημαντικό ζήτημα που θα πρέπει να τεθεί σε διάλογο είναι ο δημόσιος
χαρακτήρας και η ακαδημαϊκή αυτοτέλεια του Πανεπιστημίου. Σε ποιο Πανεπιστήμιο
στοχεύουμε την επόμενη δεκαετία; Σ’ ένα δημόσιο Πανεπιστήμιο με χρηματοδότηση
από το κράτος που θα προωθεί την ανάπτυξη της κριτικής σκέψης και την
καλλιέργεια της Παιδείας και του πολιτισμού ή σ’ ένα Πανεπιστήμιο με αγοραία
κριτήρια λειτουργίας, εξαρτημένο από τους χρηματοδότες του, με «ευέλικτα»
προγράμματα προσαρμοσμένα στις εκάστοτε ανάγκες της αγοράς; Είναι γνωστό ότι
τα τελευταία χρόνια έχουμε σαφή δείγματα προς τη δεύτερη κατεύθυνση, όπως
είναι τα δίδακτρα στα Μεταπτυχιακά Προγράμματα Σπουδών, στα ΠΣΕ και στο
Ανοικτό Πανεπιστήμιο.

Η ανάπτυξη του δημόσιου Πανεπιστημίου προϋποθέτει την εξασφάλιση της σταθερής
δημόσιας χρηματοδότησης για όλες τις βασικές λειτουργίες ανεξάρτητα από τους
πρόσθετους πόρους της Ευρωπαϊκής Επιτροπής ή άλλων τρίτων.

Κατοχύρωση και διερεύνηση της διοικητικής και ακαδημαϊκής αυτοτέλειας
προϋποθέτει ταυτόχρονα και ανάληψη των ουσιαστικών ευθυνών από την ίδια την
πανεπιστημιακή κοινότητα. Εξορθολογισμός της διοίκησης, διαφάνεια στη
διαχείριση, αυτοαξιολόγηση και απόδοση λόγου είναι βασικά θέματα του διαλόγου
που πρέπει να θέσουν τα ίδια τα Πανεπιστήμια και να προτείνουν λύσεις, αν
επιδιώκουν να ανατρέψουν μία δυσμενή εικόνα που έχει δημιουργηθεί ήδη στην
κοινή γνώμη για σκάνδαλα κ.ά.

Αντί τα Πανεπιστήμια και το ΥΠΕΠΘ να ανοίξουν τον διάλογο γι’ αυτά τα κρίσιμα
θέματα, που συνιστούν τη βάση ενός νέου εκπαιδευτικού προγραμματισμού,
περιορίζονται σε προτάσεις επιλέξιμων δράσεων του Γ’ ΚΠΣ. Και μάλιστα η
πανεπιστημιακή κοινότητα ουσιαστικά ελάχιστα γνωρίζει και ούτε βέβαια
συμμετέχει σ’ αυτές τις διαδικασίες. Σε επιτελικό επίπεδο μόνο, μία επιτροπή
που όρισε η Σύνοδος Πρυτάνεων, το άτυπο αυτό όργανο που έχει επιλέξει το ΥΠΕΠΘ
ως βασικό συνομιλητή του, διαπραγματεύεται με το υπουργείο πού θα διοχετευθούν
οι πόροι την επόμενη 6ετία. Οι επιτελικός και στρατηγικός σχεδιασμός για την
Τριτοβάθμια Εκπαίδευση ανάγεται έτσι σε μία αθροιστική λογική των προτάσεων
που θα καταθέσουν οι διοικήσεις των ΑΕΙ. Σε όλες τις ευρωπαϊκές χώρες υπάρχει
εθνικός σχεδιασμός από τα αρμόδια υπουργεία, προτάσεις και έρευνες από τα
Πανεπιστήμια για τα διλήμματα του εκπαιδευτικού σχεδιασμού, ουσιαστικός
διάλογος και συμμετοχή στις επιλογές της πολιτικής.

Είναι ενδεικτικός ο πλούσιος προβληματισμός που ανέπτυξε μία ομάδα
πρωτοβουλίας Γάλλων πανεπιστημιακών (με συντονιστή τον Ρ. Bourdieu)
εγκαινιάζοντας έναν νέο τύπο πολιτικής δράσης με στόχο την ορθολογική
αυτοδιαχείριση του εκπαιδευτικού συστήματος. Ας διδαχθούμε από αυτή την
πρωτοβουλία και ας αναλάβουμε τις δικές μας ευθύνες.

Ο Παναγιώτης Γετίμης είναι καθηγητής του Παντείου Πανεπιστημίου.