ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Η «Ευρώπη των λαών»

Ορισμένα χαρακτηριστικά της «Ενωμένης» Ευρώπης. Γενικότερα, της Νέας Τάξης:
πόλεμοι, διεθνής χαφιεδισμός μέσω του Σένγκεν (μπορείτε να παντρευτείτε αυτήν
που θέλετε;). Νέες μορφές φτώχειας. Όξυνση της αντίθεσης φτώχειας – πλούτου.
(Τρεις άνθρωποι έχουν εισόδημα μεγαλύτερο από το ακαθάριστο εισόδημα 35 χωρών
με 600 εκατομμύρια κατοίκους). Μολυσμένα τρόφιμα. Ναρκωτικά. Είναι τυχαία όλα αυτά;

Ο καπιταλισμός, ως γνωστόν, ανέπτυξε, όσο κανένα προηγούμενο σύστημα, τις
παραγωγικές ικανότητες της κοινωνίας. Αλλά, όπως θα διαπίστωνε ο Μαρξ πριν από
150 χρόνια, κάθε πρόοδος στην επιστήμη και στην τεχνολογία μετατρεπόταν σε
θεομηνία. «Σε μαρτυρολόγιο του παραγωγού». Αιτία; Ο ανταγωνιστικός χαρακτήρας
των κοινωνικών σχέσεων. Είναι γνωστό ότι η πρωταρχική κεφαλαιοκρατική
συσσώρευση προήλθε από το ξερίζωμα και την εκμετάλλευση των αγροτών, του
προλεταριάτου, την καταλήστευση των αποικιών και τους ατελείωτους πολέμους.
Όπως διαπίστωνε ο Μαρξ στο Κεφάλαιο, «αυτό που βρίσκεται στο βάθος της
πρωταρχικής συσσώρευσης του κεφαλαίου είναι η αρπαγή της ιδιοκτησίας του
άμεσου παραγωγού. Η διάλυση της ιδιοκτησίας που στηριζόταν στην προσωπική
εργασία του ιδιοκτήτη».

Αλλά το σάρωμα της μικρής, αποσπασματικής παραγωγής, η κοινωνικοποίηση της
παραγωγικής διαδικασίας, δεν οδήγησε στην ενίσχυση των δεσμών του ατόμου με το
κοινωνικό σύνολο. Στην αυγή του καπιταλισμού, ο Χομπς διαπίστωνε τη γενίκευση
«του πολέμου των πάντων ενάντια στους πάντες». Στις αρχές του περασμένου
αιώνα, εξάλλου, ο ιδεαλιστής Χέγκελ έγραφε ότι «η αστική κοινωνία των πολιτών
αποτελεί πεδίο μάχης του ατομικού, ιδιωτικού συμφέροντος όλων, εναντίον όλων».
Χάρις στη βιομηχανική πρόοδο, έγραφε ο Χέγκελ, «αυξάνεται η συσσώρευση του
πλούτου από τη μια πλευρά, όπως από την άλλη πλευρά εντείνεται ο μεμονωμένος
και περιορισμένος χαρακτήρας της επιμέρους εργασίας και συνεπώς η εξάρτηση και
η ανέχεια της τάξης που είναι δέσμια αυτής της εργασίας». Αποτέλεσμα: «Η πτώση
μιας μεγάλης μάζας ανθρώπων κάτω από το μέτρο ενός ορισμένου τρόπου
επιβίωσης». (Βλ. Ζ. Π. Λεφέβρ, Π. Μασερέ, «Ο Έγελος και η Κοινωνία», μετ. Γ.
Φαράκλας, Βιβλιοπωλείο της Εστίας, 1998).

Μέσω της εργασίας και των ανταλλαγών, τα άτομα συνδέονται μεταξύ τους.
Συγκροτούν κοινωνία. Ποια είναι λοιπόν η βασική αιτία του γενικευμένου
κοινωνικού πολέμου τότε και σήμερα;

Θεμέλιο της αστικής κοινωνίας είναι η ιδιωτική ιδιοκτησία. Η σχέση αυτή
υπονομεύει εξ υπαρχής την ενότητα ατόμου – συνόλου. Ο ανταγωνιστικός
χαρακτήρας της κεφαλαιοκρατικής παραγωγής συνεπάγεται την εντατικοποίηση της
εργασίας, την ανεργία, την αβεβαιότητα, την αποξένωση, όλη τη φρίκη των
συνθηκών ζωής του προλεταριάτου των «αναπτυγμένων» χωρών. Η εργατική δύναμη
είναι σήμερα, περισσότερο από ποτέ, εμπόρευμα. Και ο προλετάριος αγωνίζεται να
πουλήσει το μοναδικό εμπόρευμα που διαθέτει, σε έναν κόσμο, όπου «άνθρωπος
προς άνθρωπον λύκος».

Η συγκέντρωση και η συγκεντροποίηση του κεφαλαίου αποτελεί ενδογενή νόμο της
κεφαλαιοκρατικής παραγωγής. Η διαδικασία αυτή εντείνει τον γενικευμένο
κοινωνικό πόλεμο. Τον νόμο αυτό και τις συνέπειές του τον καταγράφει με το
γνωστό πάθος ο Μαρξ στο Κεφάλαιο: «Η αρπαγή αυτή της ιδιοκτησίας
πραγματοποιείται με το παιχνίδι των ενδογενών νόμων της κεφαλαιοκρατικής
παραγωγής, οι οποίοι καταλήγουν στη συγκέντρωση των κεφαλαίων (…). Στο μέτρο
που μειώνεται ο αριθμός των κατόχων του κεφαλαίου, οι οποίοι υφαρπάζουν και
μονοπωλούν όλα τα πλεονεκτήματα αυτής της περιόδου της κοινωνικής προόδου,
αυξάνεται η αθλιότητα, η καταπίεση, η δουλεία, η υποβάθμιση, η εκμετάλλευση».

Στη σημερινή φάση του καπιταλισμού κυριαρχούν οι διεθνικές επιχειρήσεις. Η
αύξηση της παραγωγικότητας και το χαμηλό επίπεδο των μισθών έχουν ως συνέπεια
τη σχετική αδυναμία του κεφαλαίου για παραγωγικές επενδύσεις και την
αντίστοιχη κυριαρχία του παρασιτικού – χρηματιστικού κεφαλαίου. Η κρίση είναι
η συνέπεια αυτής της ενδογενούς αντινομίας του καπιταλισμού. Η σημερινή κρίση
υπερσυσσώρευσης έχει διαφορετικά χαρακτηριστικά από τις κλασικές κυκλικές
κρίσεις: είναι παγκόσμια ­ δεν αφορά μια χώρα ή μια ομάδα χωρών. Είναι
καθολική ­ δεν αφορά έναν ή περισσότερους κλάδους. Είναι έρπουσα, με εξάρσεις,
χωρίς τα κατακλυσμιαία φαινόμενα των κλασικών κρίσεων. (Βλ. Ι. Μεστάτος
«Beyond Capital», Merlin Press, 1995).

Ο καπιταλισμός δεν αναμορφώνεται. Η Ευρώπη των πολυεθνικών δεν μπορεί να
μετεξελιχθεί σε «Ευρώπη των λαών».

Ο Ευτύχης Μπιτσάκης είναι ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων.