ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Ο τύπος και ο τόπος

Με μια ομάδα μεταπτυχιακών φοιτητών του ΕΜΠ που μελετούν σε βάθος το έργο των
Δ. Πικιώνη και Α. Κωνσταντινίδη, είχα την τύχη να επισκεφτώ το σχολείο τού Δ.
Πικιώνη στα Πευκάκια, στον Λυκαβηττό.

Είναι ένα έργο που χτίστηκε στα χρόνια του ’30, τότε που αρχιτέκτονες όπως ο
Μητσάκης, ο Καραντινός, ο Παναγιωτάκος μελέτησαν και επέβλεψαν σχολικά κτίρια
που σημάδεψαν την ιστορία της ελληνικής αρχιτεκτονικής.

Οι σύνεδροι του Δ’ Αρχιτεκτονικού Συνεδρίου του 1933 πέρασαν από την Αθήνα και
θαύμασαν μερικά από τα έργα των νέων Ελήνων αρχιτεκτόνων της εποχής. Είναι
γνωστό το εγκωμιαστικό σχόλιο (Felicitations) που έγραψε και υπέγραψε τότε ο
Le Corbusier με τα χαρακτηριστικά του γράμματα σε μια γωνιά του τοίχου του
σχολείου του Παναγιωτάκου, αρχιτέκτονα της γνωστής πολυκατοικίας στα Εξάρχεια.
Από τότε δεν έγινε άλλη παρόμοια μαζική παραγωγή σχολείων με προθέσεις υψηλής ποιότητας.

Το σχολείο στα Πευκάκια έχει συναιρεθεί με τον τόπο που το γέννησε. Έχει
ακουμπήσει με σεβασμό στη γη. Αναπτύσσεται γύρω από μια κεντρική αυλή και
προσαρμόζεται στις υψομετρικές καμπύλες του εδάφους. Οι τάξεις διατάσσονται
βαθμιδωτά και έχουν άμεση επαφή με το ύπαιθρο. Καθώς η περιήγηση στους
κλειστούς και τους υπαίθριους χώρους του σχολείου συνεχιζότανε και γίνονταν
προφανή τα σημεία όπου ο αρχιτέκτων είχε βασίσει όλη την ιδέα του κτιρίου,
συνειδητοποίησα με λύπη τις διαστρεβλώσεις της αρχικής ιδέας του, παρ’ όλες
τις αρετές του σχεδιασμού που παραμένουν αναλλοίωτες ακόμα και στη σημερινή
ερειπωμένη πραγματικότητα. Αναρωτιόμουν λοιπόν, για μια φορά ακόμα, ποια είναι
η σχέση της αρχιτεκτονικής με τον πολιτισμό. Τα κτίρια – μάρτυρες μιας εποχής
είναι έργα πολιτισμού, θα έπρεπε να έχουν δικαιώματα όπως και οι άνθρωποι·
τους οφείλεται σεβασμός.

Αναρωτιόμουν για παράδειγμα αν ποτέ λειτουργήσανε οι υπαίθριες τάξεις που
πρότεινε ο Πικιώνης, και φυσικά δεν χρειάστηκε να αναρωτηθώ αν άνοιξαν ποτέ τα
συρόμενα πετάσματα που ενοποιούσανε τις κλειστές τάξεις με τις αντίστοιχές
τους υπαίθριες, αφού διαπίστωσα επί τόπου ότι για λόγους που μπορώ να υποθέσω
τα συρόμενα φύλλα έχουν ακινητοποιηθεί και η έξοδος γίνεται μόνο από ένα μικρό
άνοιγμα. Αναρωτιόμουν επίσης πότε καταργήθηκε ουσιαστικά ο διαμπερής αερισμός
των τάξεων με τη δημιουργία του πίσω κλειστού διαδρόμου που ουσιαστικά ακόμα
και σήμερα δεν λειτουργεί παρά σαν αποθηκευτικός χώρος, στερώντας τις τάξεις
από τη δυνατότητα του ρεύματος που προσφέρει ο διπλός προσανατολισμός.

Το έργο απ’ ό,τι πληροφορήθηκα έχει κριθεί διατηρητέο. Ο όρος διατηρητέο
χρειάζεται ερμηνεία και προσαρμογή στις απαιτήσεις και τις ιδιαιτερότητες των
κτιρίων. Αυτό δεν σημαίνει φυσικά άκριτη παρέμβαση στο αρχικό αρχιτεκτονικό
σχέδιο, σημαίνει αντίθετα σεβασμό και σε βάθος μελέτη των σχεδίων και των
κειμένων που αναφέρονται στο έργο, στον αρχιτέκτονα και την εποχή που το
στήριξε και το υλοποίησε, σημαίνει μια ιδιαίτερη και συνεχή φροντίδα, που
αναδεικνύει τις βασικές ιδέες του σχεδιασμού, σημαίνει κυρίως αποκατάσταση.

Ο σεβασμός των κτιρίων που απαιτήσανε κόπο και αγάπη για να σχεδιαστούν και να
κτιστούν είναι από τα πιο βαθιά μαθήματα ανθρωπιάς που οφείλουν οι δάσκαλοι
στα παιδιά, ιδιαίτερα στην εποχή μας. Ο σκοπός στο συγκεκριμένο έργο δεν είναι
να μεταμορφωθεί σε μουσειακό κομμάτι. Το σχολείο λειτουργεί και πάλλεται ακόμα
από τη ζωντάνια των παιδιών και μαρτυράει τις αρχικές προθέσεις τού Δ. Πικιώνη
για μια αναθεώρηση του τύπου που προκύπτει από την προσαρμογή στον τόπο με την
ευρεία σημασία της λέξης.

Η σύζευξη του τύπου και του τόπου με οδηγό τη μελέτη της φύσης του
προγράμματος του σχολείου είναι προϋπόθεση για κάθε υπεύθυνη αντιμετώπιση των
δεδομένων ενός αρχιτεκτονικού έργου.

Δεν πρόκειται για ένα άψυχο διάγραμμα λειτουργιών ούτε για μια παράθεση
τετραγωνικών μέτρων. Το σχολείο στα Πευκάκια είναι ένας ζωντανός οργανισμός
που με τρυφερότητα ακουμπάει στη γη, ερμηνεύει το βουνό και τα δέντρα με
αρχιτεκτονικά μέσα, επεξεργάζεται την κίνηση και ολοκληρώνει το τοπίο. Το ύφος
του αμφισβητήθηκε κι από τον ίδιο τον Πικιώνη, που στράφηκε αργότερα σε άλλες
αναζητήσεις σαν ανήσυχο πνεύμα που ήτανε.

Ο Ζήσης Κοτιώνης σχολιάζει σχετικά με το σχολείο στα Πευκάκια:

«Μέσα στη σειρά έργων του Πικιώνη αποκτά μια εντελώς διαφορετική
ερμηνευτική σημασία, δεν έχει προηγηθεί και δεν θα το
ακολουθήσει κανένα άλλο ανάλογο εκφραστικό εγχείρημα.
Γίνεται έτσι ένα απόσπασμα ξεχωριστό με ιδιαίτερο θεματολογικό
αυτοκαθορισμό. Είναι η ρασιοναλιστική του αναλαμπή».

Είναι λοιπόν μοναδικό και ανάμεσα στα έργα του Πικιώνη. Με όλη την κακοποίηση
που έχει υποστεί δείχνει, ακόμα και στη σημερινή του άθλια κατάσταση, ότι του
αξίζει καλύτερη τύχη. Έχει όλες τις προϋποθέσεις για εκείνη την
αναντικατάστατη ομορφιά και τη γοητεία που χαρίζει ο χρόνος σε έργα σαν κι
αυτά, που κάθε άλλο παρά αναχρονιστικά και ξεπερασμένα είναι.

Ο Valery γράφει για τα κτίρια που άντεξαν στον χρόνο: «Μια μυστική
τρυφερότητα τα περιβάλλει και μια ιερή μεγαλοσύνη που τη γεννάει η διάρκεια…».

Η Σουζάνα Αντωνακάκη είναι αρχιτέκτονας.