Απάντηση σε κριτική για σχολικό βιβλίο

Από τον επίτιμο σύμβουλο του Παιδαγωγικού Ινστιτούτου κ. Φ. Κ. Βώρο, «ΤΑ ΝΕΑ»
έλαβαν την ακόλουθη απάντηση σε βιβλιοκρισία τής κ. Μ. Κορομηλά που
δημοσιεύθηκε στο φύλλο του Σαββάτου:

«Ύστερα από τη δημοσίευση της κριτικής που έγραψε η κ. Κορομηλά (“ΤΑ ΝΕΑ”,
31.5.99) για το βιβλίο Πολιτισμική Προσφορά του Ελληνισμού, κρίνω ότι η
δημοσίευση τούτης της απάντησης από τον κύριο υπεύθυνο των ατελειών
επιβάλλεται για λόγους πολλούς και αυτονόητους, κυρίως για πληρέστερη
ενημέρωση των αναγνωστών ώστε να μπορούν να έχουν και γνώμη.

α’. Προοιμιακές διευκρινίσεις:

Δεν υπήρξα μόνο “συντονιστής” για τη συγγραφή του αμαρτωλού βιβλίου· ο ίδιος
εισηγήθηκα ­ χωρίς παρέμβαση και ευθύνη της πολιτικής ηγεσίας ­ το πρόγραμμα
και τον τίτλο του βιβλίου και την ομάδα των συγγραφέων· άρα, πολλαπλά ένοχος
για ό,τι προκύψει από το διάλογο ως αμάρτημα. Για αυτόν το λόγο έσπευσα να
απαντήσω πριν από τους συγγραφείς⁽¹⁾.

β’. Το σκεπτικό της συγγραφής:

Επειδή τα παιδιά διδάσκονται στο Γυμνάσιο Ιστορία Ελληνική – Μεσογειακή –
Ευρωπαϊκή – Παγκόσμια (πάντα στα περιορισμένα πλαίσια ενός σχολικού προγράμματος),

Επειδή τα πολιτισμικά στοιχεία σε αυτό το πλαίσιο εμφανίζονται αποσπασματικά
και αποτελούν πεδίο μάθησης εννοιολογικά όχι εύληπτο,

Επειδή από τη β’ τάξη Λυκείου τα παιδιά στρέφονται με αγωνία προς μαθήσεις
σχετικές με τη σταδιοδρομία τους,

Κρίθηκε σκόπιμο να τους προσφέρουμε στην α’ Λυκείου μία συνοπτική ανασκόπηση
της Ελληνικής Ιστορίας (που έχουν διδαχθεί) με ιδιαίτερη έμφαση στην
Πολιτισμική Προσφορά του Ελληνισμού (από την Αρχαιότητα ως τη δύση του
Βυζαντίου),⁽²⁾ώστε να αρτιώνεται κάπως η ενημέρωσή τους.

γ’. Επιλογή της ύλης, οργάνωση και δομή της συγγραφής. Για ένα τέτοιο
εγχείρημα ­ τόσος πολιτισμικός πλούτος, έκφραση τόσο μακρού χρόνου, να
εμφανιστεί σε σχολικό εγχειρίδιο για 45-48 διδακτικές ώρες ­ κατ’ ανάγκην
διαμορφώνονται κριτήρια επιλογής και ταξινόμησης. Οι συγγραφείς του σχολικού
εγχειριδίου έδωσαν τη δική τους σύνθεση, κάποιοι άλλοι είναι βέβαιο ότι θα
έδιναν κάπως διαφορετική τη σύνθεση και ίσως διαφορετικές επιλογές, έχοντας
όμως υπόψη τους ότι γράφουν για 16χρονα παιδιά, που έχουν μία πολύ γενική
εικόνα της ελληνικής Ιστορίας (από το Γυμνάσιο) και που λόγοι παιδαγωγικοί μάς
υποδεικνύουν να τους προσφέρουμε πλούσιο υλικό τεκμηρίωσης σε κάθε διδακτική
ενότητα. Αυτά τα κριτήρια φαίνεται ότι τα παραβλέπει η κ. Κορομηλά, όπως
άλλωστε ομολογεί η ίδια έμμεσα, όταν βεβαιώνει ότι δεν έχει σχολική πείρα.

Εκείνα που οφείλουν να σέβονται οι συγγραφείς, ιδιαίτερα σχολικών βιβλίων,
Ιστορίας, είναι η επιστημονική ακρίβεια και η αποφυγή σκοπιμοτήτων. Για κάτι
τέτοιο όμως τους μέμφεται η κ. Κορομηλά· και η μομφή επιβαρύνει κυρίως τη θέση
του συντονιστή (που ήταν και εισηγητής του προγράμματος…). Ας δούμε από τι
υλικό είναι αυτές οι αιχμές:

­ Προβάλλεται πραγματικά μέσα από το βιβλίο η αναζήτηση πολιτικής ενότητας των
Ελλήνων και μάλιστα ατεκμηρίωτα; Όχι, ευγενική κυρία, η αναζήτηση πολιτικής
ενότητας πρόκυψε για τις ελληνικές πόλεις-κράτη ως ανάγκη για την αντιμετώπιση
του περσικού κινδύνου, κυρίως από το 481 π.Χ. Μέσα σε τέτοια ατμόσφαιρα
συγκλήθηκε το Συνέδριο της Κορίνθου και εκεί αποφάσισαν να συμπολεμήσουν οι
Έλληνες για να υπερασπίσουν μία ενιαία πατρίδα. Έτσι συνέλαβε την ιδέα της
ενότητας ο Αισχύλος,⁽³⁾έτσι τη διατύπωσε ιστορικά ο Ηρόδοτος, τότε,
κ. Κορομηλά.

­ Μέσα στο ίδιο εκείνο κλίμα καταγράφηκαν για πρώτη φορά κάποια στοιχεία που
πολλούς αιώνες αργότερα εμφανίζονται στην έννοια της εθνικής συνείδησης. Ο
Ηρόδοτος έγραψε, τότε, για “έθνος ελληνικόν… (το οποίο) οίκεε εν Πίνδω,
Μακεδνόν καλούμενον… (και) γλώττη αιεί ποτε τη αυτή
διαχράται”.⁽⁴⁾Ο ίδιος, τότε, έδωσε το περιεχόμενο της έννοιας της
ελληνικότητας γράφοντας για “το ελληνικόν εόν όμαιμον και ομόγλωσσον… (με)
ήθη ομότροπα”.⁽⁴⁾Επειδή οι έννοιες αυτές προσέλαβαν και άλλες
αποχρώσεις στους νεότερους ευρωπαϊκούς χρόνους, δικαιούμαστε να παραβλέπουμε
την αρχική χρήση και να επιφανειολογούμε για τόσο σοβαρά επιστημονικά –
πολιτισμικά ζητήματα;

­ Μήπως το σχολικό βιβλίο προβάλλει τον ελληνικό πολιτισμό και υποτιμά άλλους;
Κάτι τέτοιο φαίνεται να εντοπίζει η κ. Κορομηλά στη σελίδα 120 από όπου
αντιγράφει ως ένα στόχο του βιβλίου (δηλαδή των συγγραφέων και του
συντονιστή): “να φανεί πώς και από ποιους δρόμους διαδόθηκαν, κυρίως στους
ευρωπαϊκούς λαούς, τα βασικά στοιχεία τα οποία αποτελούν μία βάση της
ευρωπαϊκής παιδείας”. Ανεξάρτητα από το ότι η θέση αυτή είναι αμάχητα
τεκμηριωμένη,⁽⁵⁾γιατί, ευγενέστατη κυρία, δεν είδατε λίγο παρακάτω
μια θέση γαληνευτική; Οι συγγραφείς υποστηρίζουν ότι μέσα από τέτοια σπουδή
“αναγνωρίζουν (οι λαοί) ότι ο πολιτισμός είναι αποτέλεσμα συλλογικής
προσπάθειας (και) διαπιστώνουν ότι είναι δανειοδότες και δανειολήπτες σε μια
αέναη πολιτισμική δοσοληψία”.

­ Αμέσως παρακάτω (σελ. 121-23) οι συγγραφείς και ο συνένοχος συντονιστής
έκριναν ότι είχαν χρέος παιδαγωγικό και επιστημονικό να πουν στα παιδιά πότε
εμφανίστηκε στην ιστορία και ποια πορεία ακολούθησε ο όρος αυτοπροσδιορισμού
των Ελλήνων, κάτι που λείπει και από αξιόλογα επιστημονικά
συγγράμματα.⁽⁶⁾Έκαναν μάλιστα οι συγγραφείς του σχολικού βιβλίου
κάτι πρωτοφανέρωτο: για το λεπτό αυτό ζήτημα δεν έγραψαν αφήγηση και γνώμη
δική τους, αλλά προσκόμισαν αμάχητα τεκμήρια από την ελληνική γραμματεία,
περίπου 25 αιώνων, με 15 παραθέματα και παραπομπές σε 2 1/2 σελίδες σχολικού
βιβλίου. Πώς μπόρεσε μία έντιμη ιστορικός να ψέξει αυτό το φαινόμενο;

δ’. Μερικές άλλες απορίες:

­ Απόρησα πώς έγραψε η εκλεκτή ιστορικός ότι οι συγγραφείς του σχολικού
βιβλίου έφτασαν να διαστρέφουν ό,τι δεν συμφωνεί στις πεποιθήσεις τους χωρίς
να καταγράψει ένα συγκεκριμένο παράδειγμα.

­ Απόρησα πώς νιώθει τα παιδιά έτοιμα να την κατασπαράξουν (για τα ατοπήματα
του σχολικού βιβλίου, εικάζω), ενώ δηλώνει ότι δεν έχει πείρα της σχολικής παιδείας.

­ Απόρησα γιατί η κ. Μαριάννα Κορομηλά σχολίασε το ότι (κατά τους συγγραφείς
μας, με συνένοχο τον συντονιστή) η συλλογική μνήμη των Ελλήνων τον καιρό του
Διαφωτισμού στράφηκε κυρίως προς τους αρχαίους και χρησιμοποίησε τα ονόματά
τους για την ονοματοθεσία των παιδιών. Αυτή η προτίμηση πήρε τέτοια έκταση,
ώστε θορυβήθηκε το Πατριαρχείο και εξέδωκε Εγκύκλιο (1819) αποτρεπτική, σχεδόν
σε βαθμό αναθέματος.

Ελπίζω ότι η κ. Κορομηλά θα προκαλέσει μία ραδιοφωνική συνομιλία για
διευκρίνιση αυτών και άλλων αποριών. Και την ευχαριστώ γενικά.

Φ.Κ. Βώρος

Σημειώσεις:

1. Οι συγγραφείς νομίζω θα απαντήσουν στις επιμέρους επισημάνσεις.

2. Για την πολιτισμική πορεία του Νεότερου-Σύγχρονου Ελληνισμού γίνεται λόγος
εκτενής στα προγράμματα Ιστορίας για τη β’ και γ’ τάξη Λυκείου.

3. Ηροδότου, Ιστορίαι, Α’ 56-58 και Θ’ 144.

4. Θυμηθείτε παρακαλώ τους Πέρσες του Αισχύλου (στ. 405 κ.π.): “Παίδες
Ελλήνων…”! Βροντοφώναξε τη διακήρυξή του στο θέατρο (472 π.Χ.)!

5. G. Highet, Η Κλασική Παράδοση: ελληνικές και ρωμαϊκές επιδράσεις στη
λογοτεχνία της Δύσης, έκδοση Μ.Ι.Ε.Τ., 1988 (μετ. Τζένης Μαστοράκη). Φ.Κ.
Βώρου, Δρόμοι Ελληνικής Παιδείας, 1991.

6. Σκεφτείτε λ.χ. ότι στην περισπούδαστη έκδοση Ιστορία του Ελληνικού Έθνους
χρησιμοποιείται ο όρος “ελληνικό έθνος” για πολλούς αιώνες που δεν υπήρχαν
τέτοιοι όροι σε χρήση. Το ίδιο συμβαίνει με τη συγγραφή Ιστορία του Αρχαίου
Κόσμου (εκδ. “Γνώση”) των Β. Κρεμμυδά-Σοφ. Μαρκιανού. Μόνο στο σχολικό βιβλίο
δηλώθηκε από την αρχή (με αστερίσκο στην α’ σελίδα) ότι η χρήση αυτού του όρου
χρειάζεται επιστημονική διερεύνηση· και η υπόσχεση έχει τη συνέχειά της στις
σελ. 121-123».