Εικασία, εν Θεώ Κασσιανή

«Ξέρουμε όλοι το τροπάριο τής “Εν πολλαίς αμαρτίαις περιπεσούσης γυναικός”,
ενώ αντίθετα ο ταραχώδης βίος της υμνογράφου είναι σχεδόν άγνωστος. Πολλοί,
ωστόσο, προσπάθησαν κατά καιρούς να οραματιστούν την ιδανική παρουσία της μέσα
στο πολύχρυσο χάος του βυζαντινού μεγαλείου. Κάτι παρόμοιο επιχείρησε και ο
ανώνυμος χρονογράφος μας».

Πού είναι ο επώνυμος και πανάξιος σκηνοθέτης, αυτός που γαλούχησε με τις
παραστάσεις του τα νεανικά μας και τα ώριμα χρόνια μας, ο ογδοντάρης πια ­ να
τα χιλιάσει ­ Αλέξης Σολομός.

Στο εμπεριστατωμένο, ανάλαφρο και συναρπαστικό συνάμα μυθιστόρημά του (από τις
εκδόσεις «Καστανιώτη») μάς εξιστορεί πως ο ύμνος αυτός που σήμερα ψάλλεται σε
όλη την Ορθοδοξία, περιέχει και στίχους του αυτοκράτορα Θεόφιλου, εκείνου που
αργότερα παντρεύτηκε τη Θεοδώρα, αλλά είχε ερωτευθεί και ρίξει, τρόπον τινά,
στον δρόμο της ακολασίας την πανέμορφη Εικασία, γνωστότερη ως μοναχή Κασσιανή.
Ο νεανικός τους εκείνος έρωτας ποτέ δεν έσβησε και αν κάτι χαρακτήριζε έως το
τέλος τον αυτοκράτορα, ήταν το μίσος που έτρεφε για τον ίδιο του τον εαυτό ­
που πρόδωσε το νεανικό του αίσθημα υποκύπτοντας στις συμβουλές της μάνας του
(και τις μηχανορραφίες της, της αυγούστας Ευφροσύνης), που ήθελε ντε και καλά
να τον παντρέψει με τη Θεοδώρα.

Να πώς ο χρονογράφος μάς περιγράφει την πρώτη συνάντησή τους (του αυτοκράτορα
με την Κασσιανή) στην ακροθαλασσιά.

­ «Είσαι η Εικασία από την Πρίγκηπο, είπε ο βασιλέας, η τριακοστή υποψήφια ή
μάλλον η πρώτη. Γιατί δεν ήρθες σήμερα στον Ιππόδρομο;

­ Δεν ξέρω, μεγαλειότατε. Θαρρώ πως μια φωνή μέσα μου με ορμήνεψε να μην έρθω.

­ Η ίδια φωνή σ’ ορμήνεψε και να κρυφτείς στο μαγικό Κουβούκλιο;

Εκείνη χαμήλωσε το βλέμμα της δίχως ν’ αποκριθεί και ο μονάρχης συνέχισε: Δεν
ήξερες πως η ιεροσυλία αυτή μπορούσε να σου στοιχίσει τη ζωή;

­ Το ήξερα, μα η ιεροσυλία άξιζε πιότερο απ’ τη ζωή μου.

­ Φίλησέ μου το χέρι, είπε ο βασιλέας πηγαίνοντας κοντά της, για να μ’
ευχαριστήσεις που δεν σε στέλνω στον δήμιο.

Κι όταν εκείνη με σεβασμό του το φίλησε, την βοήθησε να σηκωθεί.

­ Τα μαλλιά σου μυρίζουν πεύκο, της είπε.

[…]

­ Στάσου! φώναξε ο κραταιός Θεόφιλος, κι απάντησέ μου. Ποιος έφερε στον κόσμο
το κακό;

Και καθώς εκείνη τον κοίταζε σιωπηλή, πρόσθεσε: Εγώ θα σου πω, ποιος. Μια
όμορφη γυναίκα, που χάρη σ’ αυτήν η ανθρωπότητα υποφέρει αιώνια.

­ Ναι, είπε η δέσποινα, όμως χάρη σε μιαν άλλη γυναίκα η ανθρωπότητα σώθηκε
για πάντα».

Αργότερα η Εικασία (αφού ενδύθηκε το μοναχικό σχήμα, καθώς ο Θεόφιλος δεν την
επέλεξε για σύζυγο) γράφει στον Μελωδό της: «… Τελειώνοντας την επιστολή μου
θα σου αναφέρω, καλέ μου φίλε, πως τόλμησα να γράψω έναν θρησκευτικό ύμνο, που
θα σου τον στείλω για να τον κρίνεις. Ελπίζω πως δεν θα τον περιφρονήσεις,
έστω κι αν είναι κατώτερος απ’ την υπέροχη δική σου τέχνη. Πιθανό να τον
ονομάσω “Μοιρολόι για ένα χαμένο Αρχάγγελο”».

Ο αρχάγγελος αυτός για τη μοναχή, πια, Κασσιανή δεν ήταν άλλος από τον
αυτοκράτορα Θεόφιλο. Μα και ο ίδιος ο αυτοκράτορας δεν μπόρεσε ποτέ να την
ξεχάσει. Κοντά στο τέλος του βίου του, όταν μαίνεται σε όλη την αυτοκρατορία η
διαμάχη για τις Εικόνες, αυτή θέλει μόνο να δει. Την Κασσιανή, πρώην Εικασία
από την Πρίγκηπο.

Ο συγγραφέας Αλέξης Σολομός, κάτω από το ντύμα του ανώνυμου χρονογράφου που
λειτουργεί σ’ αυτήν την περίπτωση ως διπλοπράκτορας, μάς αφηγείται
αριστοτεχνικά τη συνάντηση αυτή και την απόπειρα της δολοφονίας του
αυτοκράτορα από τους Εικονολάτρες.

Στην ενέδρα που του στήνει ο Θεόφοβος, ο Θεόφιλος μόνο τραυματίζεται κι έτσι
δίνει τη χαρά στην Κασσιανή να περιποιηθεί τα τραύματά του:

«Η στοργική μοναχή γονάτισε στο δάπεδο της εκκλησίας, βάζοντας το πέπλο της
για προσκέφαλο του ξαπλωμένου μονάρχη, που είχε ανοίξει τα μάτια κι είχε το
βλέμμα προσηλωμένο επάνω της. Σαλεύοντας τα χείλια του με δυσκολία, της είπε:
“Πού ήσουν όλον αυτό τον καιρό;… Τις νύχτες σ’ έβλεπα στα όνειρά μου, αλλά
δεν ήρθες… Κι όταν εγώ ήρθα σε σένα, εσύ κρύφτηκες…”. Καθώς βρισκόταν
ακόμα σε κατάσταση αδυναμίας, ξανάκλεισε τα μάτια του και ψιθύρισε: “Θέλω ν’
ακούσω το τροπάριό σου”.

Επειδή ο οίκτος αποτελεί το πρώτιστο καθήκον της ιερωμένης, η μεγαλόψυχη
Κασσιανή άρχισε να ψάλλει το τραγούδι της αμαρτωλής. Ωστόσο είμαι βέβαιος πως
το ίδιο θα είχε κάνει κι αν δεν ήταν ιερωμένη. Όταν έφτασε στον στίχο “Όπως
στον Κήπο της Εδέμ άκουσε η Εύα θόρυβο και φοβισμένη κρύφτηκε”, ο βασιλέας
άνοιξε τα μάτια και ­ κάτι που δεν το περίμενα ­ ένα χαμόγελο σαν άταχτου
παιδιού ζωγραφίστηκε στο πρόσωπό του. “Εγώ το ‘γραψα αυτό”, είπε. Εκείνη του
ανταπέδωσε το χαμόγελο και συνέχισε το τραγούδι, χαμηλώνοντας τη φωνή της σε
τρυφερό νανούρισμα». (σελ. 166).