ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Η εικόνα και η αρπαγή της ψυχής

Πολύς λόγος για τα ριάλιτι σόου. Για το υπερ-φωτισμένο θέαμα της ατομικής
δυστυχίας που με τόσο λίγο κόστος διασκεδάζει, πλήττει, στεναχωρεί αλλά και
καθησυχάζει το κοινό. «Η δυστυχία είναι εγκλωβισμένη στη μικρή οθόνη. Εμείς οι
θεατές είμαστε περιφρουρημένοι». Στους καιρούς μας κάθε αίσθηση ασφάλειας όσο
πλασματική και αν είναι παραμένει ευπρόσεκτη και η μικρή οθόνη δεν φείδεται
τέτοιων παροχών.

Αν όμως η κριτική για τα ριάλιτι βρίθει, πολύς λιγότερος λόγος έχει γίνει για
τους ειδικούς που πλαισιώνουν τις εκπομπές αυτές. Περιβεβλημένοι με τον μανδύα
και το κύρος της επιστημοσύνης τους κάθε λογής ειδικοί, κατά προτίμηση
συγγενείς προς την ψυχολογία, αρθρώνουν τον δικό τους λόγο για το πώς είναι
και το πώς οφείλει να είναι η ζωή μας.

Πόσο πράγματι επιστημονικός και δεοντολογικά νομιμοποιημένος είναι αυτός ο
λόγος; Τι ακριβώς μας λένε όλοι αυτοί οι ειδικοί;

Το ερώτημα δεν είναι άνευ σημασίας. Δεν είναι μόνον η τηλεόραση που έχει
μετουσιωθεί σε έναν ανώνυμο κυρίαρχο παιδαγωγό. Ένα αντίστοιχο μερτικό
διεκδικούν οι κάθε λογής «ψυ». Δεν είναι τυχαίο που ο αιώνας μας βαπτίσθηκε
ψυχολογικός και οι ψυχολόγοι «ιερείς μιας άθεης εποχής». Ο πληθωρισμός
(Inflation) ενός ψυχολογικού λόγου για τον οποίο μίλησε εδώ και τρεις
δεκαετίες ο Robert Castel βαίνει συνεχώς αυξανόμενος.

Το αίτημα για ψυχολογική βοήθεια είναι διάχυτο στις ημέρες μας.

Με σύμμαχο τη δύναμη της τηλεοπτικής εικόνας και ένα ασαφώς κατοχυρωμένο ακόμα
επάγγελμα, ψυχολόγοι, ψυχοθεραπευτές, ψυχοσύμβουλοι, ψυχο-ερευνητές
κατακλύζουν τη μικρή οθόνη και συμβουλεύουν, ερμηνεύουν, διαγιγνώσκουν,
προτείνουν μοντέλα ύπαρξης. Η σύγχυση και η αυθαιρεσία δύσκολα αποτρέπονται.
Και τούτο διότι ενώ στον χώρο της σωματικής υγείας υπάρχει εννοιολογική τομή
μεταξύ επιστημονικών και μη επιστημονικών μεθόδων, στον τομέα της ψυχικής
υγείας υφίσταται ένα continuum, όπου στη μια άκρη είναι η χαρτορίχτρα και η
καφετζού και στην άλλη ο καθηγητής Ψυχολογίας.

Με μια ομάδα φοιτητών του Τμήματος Ψυχολογίας βιντεοσκοπήσαμε και αναλύσαμε
τον λόγο των ειδικών που εμφανίζονται στην τηλεόραση, κυρίως στα ριάλιτι σόου.

Τι βγαίνει από αυτόν τον λόγο; Από τη συμπλοκή του τηλεοπτικού και του
ψυχολογικού λόγου;

«Σαν να ακούω τη γιαγιά μου να μιλάει», ήταν το αυθόρμητο σχόλιο μιας φοιτήτριας.

­ Στερεοτυπίες, ηθικοπλασίες, εύκολες συνταγές, άγονος συναισθηματισμός («σας
αγάπησα που άκουσα την ιστορία σας, μην είσθε δυστυχισμένη, εγώ είμαι εδώ για
σας»), λέει μια οικογενειακή σύμβουλος στην κακοποιημένη γυναίκα.

­ Διαγνώσεις «στο κενό» κατασκευασμένες τη στιγμή εκείνη («ο άνδρας σας πάσχει
από το σύνδρομο ενός αρρωστημένου άνδρα. Σας συμβουλεύω να τον βοηθήσετε»).

­ Θεμελιώδη επιστημολογικά σφάλματα. «Είναι βίαιος, επειδή είναι επιθετικός».

­ Ψυχολογιοποίηση. Η τάση να ερμηνεύεται κάθε κοινωνική διαδικασία και
σύγκρουση, κάθε κοινωνικό φαινόμενο με ατομικούς όρους. Το άτομο έτσι
εμφανίζεται σαν ένα α-στορικό, α-κοινωνικό υποκείμενο. Μπροστά σε μια άνεργη
γυναίκα με σοβαρά οικονομικά προβλήματα, η ψυχολόγος αποφαίνεται «πάσχετε από
ένα αδύναμο εγώ. Έχετε ανάγκη συστηματικής ψυχολογικής παρακολούθησης».

Ο μετανάστης εμφανίζεται ως έχων «προβλήματα προσαρμογής», η κακοποιημένη
σύζυγος ως «μαζοχίστρια που οφείλε να ψυχαναλυθεί» ή να «κάνει υπομονή για
χάρη των παιδιών της».

Στον ειδικό που θα θελήσει να συμμαχήσει μαζί της, η κοινωνία του θεάματος
δανείζει το δικό της ήθος. «Βλέπω» ισοδυναμεί με «κατανοώ». Η ανθρώπινη
ιστορία συρρικνώνεται στο ορατό, στο καταδείξιμο.

Διαμορφώνεται έτσι ένας εικονολαγνικός λόγος, όπου το επιχείρημα
αποδυναμώνεται, η πολυπλοκότητα αίρεται και το σύνθετο του κάθε ανθρώπινου
ψυχισμού στριμώχνεται σε μια καρικατούρα. Δεν είναι βέβαια η ψυχολογία που
ευθύνεται, αλλά η κακή της χρήση.

Το αίτημα για ψυχολογική βοήθεια έωλο εξακολουθεί να περιφέρεται στα κανάλια,
στα ντιβάνια, στα γραφεία, στα νοσοκομεία, αλλά και στις πολυθρόνες των
τηλεθεατών. Και εδώ μπροστά στα συνηθισμένα και κορεσμένα πλέον μάτια μας,
βλέπουμε να ξεδιπλώνεται η αφήγηση μιας ανθρώπινης ύπαρξης, που τείνει να
εξανεμισθεί σε υπερφωτισμένο, αθέατο θέαμα.

Η Φωτεινή Τσαλίκογλου είναι καθηγήτρια στο Τμήμα Ψυχολογίας του Παντείου Πανεπιστημίου.