Ο Ολυμπισμός ψυχορραγεί

Εκείνο που συγκινεί πιο πολύ είναι το Στάδιο. Ένας χώρος επίπεδος, γυμνός, που οπουδήποτε αλλού θα ήταν κάλλιστα μια τετράγωνη αλάνα

ΑΠΟ τα αξιοθέατα της Ολυμπίας, εκείνο που συγκινεί πιο πολύ είναι το Στάδιο.
Ένας χώρος επίπεδος, γυμνός, που οπουδήποτε αλλού θα ήταν κάλλιστα μια
τετράγωνη αλάνα. Όμως εδώ οι επισκέπτες στέκουν βουβοί. Μερικοί δακρύζουν.
Κυρίαρχη είναι η αίσθηση πως εδώ έχει συμβεί κάτι σπουδαίο, κάτι που μιλάει
στον καλύτερο εαυτό μας.

Τι όμως; Όταν μπαίνει σε λόγια, το πράγμα μπερδεύεται. Οι περισσότεροι μάθαμε
για τον Ολυμπισμό ακούγοντας πανηγυρικούς. Έτσι όταν μιλάμε για τον θεσμό δεν
κάνουμε παρά ασυνάρτητες αναφορές στα ιδεώδη και τη φλόγα, στο γκρέμισμα των
τειχών και τη σίτιση στο πρυτανείο, στην ιερότητα των αγώνων και την
εκεχειρία, στον θάνατο του Διαγόρα και την περιπέτεια της Καλλιπάτειρας.

Με τέτοιες προϋποθέσεις, τα ψωμιά του θεσμού τελειώνουν. Κι ενώ στην
αρχαιότητα χρειάστηκαν γι’ αυτό δώδεκα αιώνες, σήμερα, μέσα σ’ έναν αιώνα, ο
Ολυμπισμός ψυχορραγεί. Οι αγώνες είναι Ολυμπιακοί μόνο κατ’ όνομα. Στην ουσία
είναι τσίρκο με περισσότερους από τους συμμετέχοντες ντοπαρισμένους.

Ένας σύγχρονος λόγιος είπε πως ο αρχαίος πολιτισμός πρέπει να απομυθοποιηθεί
προκειμένου να γίνει μεταφράσιμος. Το ίδιο και ο Ολυμπισμός. Μόνο έτσι θα
γίνει αντιληπτό το τι επεδίωκαν πραγματικά οι αρχαίοι και πώς το κατάφεραν, η
ηθική βάση του θεσμού και η λειτουργική σκοπιμότητα των διαδικασιών του. Θα
εντοπιστεί το αίτιο της αυτοκαταστροφής του. Θα εξακριβωθούν τα στοιχεία
ταυτότητάς του, τα υποχρεωτικά, ουσιώδη και ειδοποιά του γνωρίσματα, αυτά που
όταν υπάρχουν ο Ολυμπισμός ζει, κι όταν λείπουν ο Ολυμπισμός πεθαίνει. Και
τότε, αν θέλουμε ο θεσμός να σωθεί, αυτά τα γνωρίσματα θα τα διατηρήσουμε σαν
κόρη οφθαλμού.

Ας θυμηθούμε καταρχήν πως οι όροι Ολυμπιακή Ιδέα και Ολυμπισμός δεν υπήρχαν
στην αρχαιότητα. Είναι όροι σύγχρονοι, και μάλιστα ταλαιπωρημένοι, γιατί ο
καθένας τούς ερμηνεύει όπως θέλει. Ολυμπιακή Ιδέα είναι το καινούργιο νόημα
που πήρε η άθληση στην Ολυμπία. Αυτό το νόημα και οι διαδικασίες που το έκαναν
πράξη είναι ο Ολυμπισμός.

Η ΙΔΕΑ

Την ιδέα οι αρχαίοι εξέφρασαν με τρεις λέξεις: «Αγών περί Αρετής», όταν αρετή
σήμαινε ουσιώδεις ηθικές, ψυχικές, πνευματικές και σωματικές ποιότητες, όπως
δικαιοσύνη, θάρρος, υπομονή, αυτοέλεγχος, νοημοσύνη, ρώμη, υγεία, ομορφιά.
Περί αυτών, λοιπόν, ο αγών, αλλά με μια δεσμευτική προϋπόθεση: ο αγών να είναι
τίμιος, γιατί μόνο τότε οι ποιότητες θα είναι γνήσιες.

Ο τίμιος αγών ήταν κάθε άλλο παρά εύκολος. Από τη γέννησή του, σ’ όλη την
προϊστορική του διαδρομή και παντού στην τότε οικουμένη, ο αθλητικός αγώνας
ήταν χρησιμοθηρικός. Γινόταν ως προετοιμασία στρατιωτών ή ταχυδρόμων, ως
στοίχημα, ως θέαμα, ως βιοπορισμός. Αρχέγονος αγωνιστικός θεσμός ήταν ο
«χρηματίτης». Το έπαθλο ήταν σκλάβες, προίκες, χρυσαφικά, πανοπλίες, γιδοπρόβατα.

Ο αθλητισμός στην πρωτόγονη μορφή του είναι πράγματι «επαγγελματικός». Κι αφού
γίνεται για υλικό όφελος είναι, μοιραία, σύμφυτος με τον δόλο, τη ζαβολιά. Με
δόλο νίκησε ο Πέλοψ τον Οινόμαο στην αρματοδρομία, γιατί νικώντας κέρδιζε ένα
βασίλειο. Με δόλο νίκησε και ο Μελανίων την Αταλάντη στο τρέξιμο για ανάλογη αιτία.

Κάτι ακόμα. Εκείνη την εποχή ο δόλος δεν ήταν παράπτωμα, αλλά προσόν. Ήταν
υπερήφανος όποιος μπορούσε να κοροϊδέψει, να τη σκάσει στους αντιπάλους του.

Ο ΚΟΤΙΝΟΣ

Καθιέρωση, λοιπόν, τίμιων αγώνων σήμαινε μετωπική σύγκρουση με τα αθλητικά
έθιμα της εποχής. Ο δόλος έπρεπε, αντί για προτέρημα, να χαρακτηριστεί
«κακούργημα». Έπρεπε να καθιερωθεί όρκος αποχής από κάθε κακούργημα. Να
θεσμοθετηθούν τα αγωνίσματα, ο δίαυλος, ο δόλιχος, το παγκράτιον κ.ο.κ. Να
καθιερωθούν κανονισμοί και διαδικασίες αδιάβλητης ανάδειξης νικητών. Να
θεσπισθούν ποινές για τους παραβάτες, ο ραβδισμός, το πρόστιμο, ο αποκλεισμός
από τους αγώνες.

Αυτές οι καινοτομίες πρωτοεφαρμόσθηκαν στα Ολύμπια. Όμως, ύστερα από μισό
αιώνα εφαρμογής, διαπιστώθηκε πως όλοι οι κανονισμοί, οι όρκοι, η αστυνόμευση
και οι ποινές δεν αρκούν για να ξεριζώσουν τον αθλητικό δόλο. Πως όσο υπάρχει
υλικό κίνητρο, όσο η νίκη εξαργυρώνεται, βρίσκεται και τρόπος ζαβολιάς.

Έγινε λοιπόν το ιστορικό βήμα: καταργήθηκε το υλικό έπαθλο. Ο αγώνας έπαψε να
είναι «χρηματίτης», όπως ήταν στις πρώτες δέκα Ολυμπιάδες. Στο εξής, το έπαθλο
θα είχε αξία αποκλειστικά συμβολική: ένα στεφάνι από κότινο, από κλαδί
αγριελιάς. Τα Ολύμπια ήταν ο πρώτος «στεφανίτης», ο πρώτος «ερασιτεχνικός»
αγώνας της Ιστορίας.

Αυτό ήταν το κλειδί της πραγματοποίησης τίμιου αγώνα. Στο εξής, στα Ολύμπια θα
κέρδιζε ο πραγματικά καλύτερος. Και όταν αυτό έγινε συνείδηση, τα Ολύμπια
απογειώθηκαν. Απέκτησαν κύρος και απήχηση πανελλήνια. Τέσσερις ήταν στην
αρχαιότητα οι Πανελλήνιοι Αγώνες: Ολύμπια, Νέμεα, Ίσθμια και Πύθια, και αυτοί
ήταν οι μόνοι τέσσερις που ήταν και «στεφανίτες». Η σχέση μεταξύ των δύο
αποκλείεται να ήταν τυχαία.

Διακόσια χρόνια μετά την έναρξη του θεσμού, με τους αγώνες πλέον
καταξιωμένους, οι ιθύνοντες στέλνουν αντιπροσωπεία στον Φαραώ της Αιγύπτου.
«Είμαστε οι διοργανωτές των Ολυμπιακών Αγώνων, των πιο τίμιων αθλητικών αγώνων
στη Γη», του λένε, «ζητάμε όμως τη συμβουλή σου, μήπως οι αγώνες γίνουν ακόμα
πιο τίμιοι».

Προς τι ο υπερβολικός ζήλος για τίμιους αγώνες; Συγκεκριμένη απάντηση σ’ αυτό
δεν μας έδωσε η Ιστορία. Άρα η απάντηση πρέπει να συναχθεί από τα αποτελέσματα
που είχε η προσπάθεια.

Το τεράστιο, λοιπόν, κύρος που απέκτησε ο τίμιος αγώνας είχε δύο αποδέκτες:
τον αθλητή και το κοινό.

Ο ΑΘΛΗΤΗΣ

Για τον αθλητή, τα Ολύμπια ήταν η ευκαιρία να αποδείξει πως απ’ όλους τους
Έλληνες, αυτός ήταν ο αναμφισβήτητα καλύτερος. Όμως, αυτό προϋπέθετε
μακροχρόνια προσπάθεια, συστηματική καλλιέργεια αρετών και αποβολή
ελαττωμάτων, προϋπέθετε μια διαδικασία αγωγής. Αγωγής όχι για τον ένα, τον
πρώτο, αλλά για μια ολόκληρη γενιά Ελληνόπουλων, για όσους ενέπνεε η ολυμπιακή δόξα.

Ο Ολυμπισμός σαν πρόταση αγωγής, σαν μέθοδος ανθρώπινης βελτίωσης, συμπίπτει
με την εποχή που οι Έλληνες καθιερώνουν την άθληση σαν στοιχείο παιδείας. Που
ο δάσκαλος εκτός από γράμματα διδάσκει τους νέους μουσική και γυμναστική, για
να διαμορφώσει έναν πολίτη αρμονικά καλλιεργημένο σε σώμα, πνεύμα, ψυχή και χαρακτήρα.

Ήταν όμως η δόξα το μόνο κίνητρο για τον νικητή; Η μεν Ολυμπία έδινε στεφάνι,
η πόλη του όμως τον «χρύσωνε»: χρήματα, ισόβια απαλλαγή από φόρους και σίτιση
στο πρυτανείο. Κίνητρα, και μάλιστα πανίσχυρα, χωρίς αμφιβολία. Ήταν όμως
σύμφωνα με το πνεύμα και το γράμμα του θεσμού; Κι αν όχι, ήταν άραγε εφικτό
αυτό να επιβληθεί και έξω από την επικράτεια της Ήλιδας;

Ευνόητα, οι αντιπαιδαγωγικές μέχρι ολέθριες συνέπειες του αναδρομικού
χρηματισμού ήταν συχνά κραυγαλέες. Αφθονούν οι αναφορές συγχρόνων στον
φιλάσθενο, οκνηρό, αντικοινωνικό άνθρωπο στον οποίο εξελίχθηκε εκείνος που
επαναπαύθηκε στη νίκη του. Και είναι πασίγνωστο το σχετικό σχόλιο του Ευριπίδη
για τη «φάρα των αθλητών».

ΤΟ ΚΟΙΝΟ

Ο δεύτερος αποδέκτης του τεράστιου κύρους των αγώνων ήταν το κοινό: φίλαθλοι,
συγγενείς, συμπολίτες, άνθρωποι τεχνών και γραμμάτων, πολιτικοί,
επιχειρηματίες, καθένας με τον τρόπο του εκδήλωνε ενδιαφέρον για τα δρώμενα.

Σ’ αυτό το σημείο, υπάρχει ομοφωνία μεταξύ των μελετητών του Ολυμπισμού. Η
τεράστια δημοτικότητα που απέκτησαν οι αγώνες ήταν και η καταστροφή τους. Όσο
ο κύκλος των ενδιαφερομένων άνοιγε, τόσο τα ενδιαφέροντα γίνονταν πιο ξένα με
το πνεύμα των αγώνων. Γίνονταν συμφέροντα.

Ήρθε, λοιπόν, η χρησιμοθηρία, η πολιτική εκμετάλλευση, η εμπορευματοποίηση.
Ξαναγύρισε ο επαγγελματισμός, η διαφθορά. Από ένα σημείο και μετά, η
δημοτικότητα ξανάκανε τον αγώνα «χρηματίτη». Του αφαίρεσε την αρετή, τον
παιδαγωγικό χαρακτήρα.

Αυτό αποκλείεται να συνέβη εν αγνοία των ιθυνόντων. Γιατί η παρακμή δεν ήταν
στιγμιαίο φαινόμενο, αλλά κράτησε αιώνες. Γιατί οι παρεκτροπές γίνονταν ολοένα
και πιο κραυγαλέες και προκαλούσαν έντονες διαμαρτυρίες.

Δεν μπορεί να μην έφθαναν στα αυτιά των ιθυνόντων απόψεις όπως, «πώς
κατάντησαν τα Ολύμπια», ή «είναι ντροπή η ολυμπιακή νίκη να αγοράζεται», ή «τι
να περιμένει κανείς από τοπικούς αγώνες, όταν και τα Ολύμπια έχουν τα χάλια
τους», ή «τον καλό καιρό που στην Ολυμπία κυριαρχούσε ο κότινος».

Δεν μπορεί επίσης να μην κατάλαβαν οι ιθύνοντες πως ο επαγγελματισμός έδιωξε
από την κονίστρα τους Έλληνες. Πως οι Ολυμπιονίκες προέρχονταν πλέον από
εξωτικά μέρη της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας και όχι από την Αθήνα, τη Σπάρτη, τη
Μίλητο ή τις Συρακούσες. Τόσο που ακόμα και ο Νέρων δυσφόρησε που, όταν έγινε
Ολυμπιονίκης, δεν νίκησε ούτε έναν Έλληνα.

Αν λοιπόν δεν ήταν εκ των προτέρων γνωστό, σίγουρα δεν θα άργησε να φανεί πως
η αρετή των αθλητών και τα ενδιαφέροντα του κοινού γρήγορα έρχονται
αντιμέτωπα. Πως δεν μπορεί ταυτόχρονα να επιδιώκονται και τα δύο. Πως κάθε
συμβιβασμός γίνεται χιονοστιβάδα που καταστρέφει το άθλημα.

Ο ΣΥΜΒΙΒΑΣΜΟΣ

Κι όμως. Φαίνεται πως ακριβώς αυτό έκαναν οι ιθύνοντες: συμβιβασμό. Από τη μια
μεριά, φαίνεται πως ποτέ δεν παραδόθηκαν άνευ όρων στον θεατή. Εκεί που ο
θεατής ήταν το κύριο πρόσωπο στα δρώμενα, οι αρχαίοι ήξεραν πολύ καλά πώς να
τον περιποιηθούν. Ο ελληνικός, ο ελληνιστικός και ο ρωμαϊκός χώρος ήταν
γεμάτοι από στάδια, αρένες και θέατρα, με πολυτελείς θώκους, με κερκίδες,
στέγαστρα και άλλες εγκαταστάσεις για τις ανέσεις των θεατών.

Στην Ολυμπία, όμως, το στάδιο ήταν γυμνό! Δεν σκέφθηκε άραγε κανείς επί δώδεκα
αιώνες να βελτιώσει τις εγκαταστάσεις; Ήταν τυχαίο που οι θεατές στέκονταν στα
πρανή γύρω από την κονίστρα, όρθιοι, διψασμένοι και ασκεπείς μέσα στο λιοπύρι
και τις μύγες, κάτι που ισοδυναμούσε περίπου με μαρτύριο;

Από την άλλη πλευρά, αν οι ιθύνοντες δεν ήθελαν δημοτικότητα δεν είχαν παρά να
την εμποδίσουν. Και πάντως δεν θα έστελναν πριν από κάθε Ολυμπιάδα κήρυκες
στις ελληνικές πόλεις για να συνεγείρουν «θεωρίες», δηλαδή οργανωμένες
πολυπρόσωπες αποστολές θεατών στους αγώνες. Αν δεν ήθελαν θεατές, δεν θα
καθιέρωναν την εκεχειρία, που, απομυθοποιημένη, ήταν ένα μέτρο που έκανε
ασφαλέστερη την παραμονή και το ταξίδι προς και από την Ολυμπία.

Μην ξεχνάμε ακόμη πως χάρη στη δημοτικότητα η Ολυμπία και η μείζων περιοχή
της, η χώρα της Ήλιδας, εξελίχθηκε από περιοχή αγροτική σε «πρωτεύουσα της
Ελλάδας» κατά τον Μέγα Αλέξανδρο.

Αυτό δεν θα ήταν δυνατό αν κάθε τέσσερα χρόνια δεν έρχονταν στην Ολυμπία
μυριάδες Έλληνες από κάθε ελληνική πόλη, αποικία και κοινότητα.

Αυτονόητα τα οικονομικά, πολιτικά και πολιτιστικά οφέλη της Ολυμπίας ως
σταυροδρόμι του Ελληνισμού. Που εξελίχθηκε στο δεύτερο μετά τους Δελφούς ιερό
της Ελλάδας. Που δημιούργησε ένα από τα επτά θαύματα του τότε κόσμου, το
χρυσελεφάντινο άγαλμα του Διός, έναν κολοσσό ύψους δεκατριών μέτρων, καλυμμένο
με χρυσάφι και ελεφαντοστούν.

ΟΙ ΙΘΥΝΟΝΤΕΣ

Σε κάποιο σημείο λοιπόν οι ιθύνοντες έκαναν το μοιραίο για τον Ολυμπισμό
λάθος. Επεδίωξαν τον συμβιβασμό, τη «χρυσή τομή» μεταξύ δημοτικότητας και
αρετής. Ξεκίνησε έτσι μια διαδικασία που γρήγορα έγινε ανεξέλεγκτη. Οι όροι
διεξαγωγής των αγώνων αλλοιώθηκαν. Τα Ολύμπια δεν ανταποκρίνονταν πλέον στην
ηθική βάση του Ολυμπισμού. Το θέαμα κατέστρεψε το άθλημα.

Ποιοι όμως ήταν οι ιθύνοντες; Είναι γνωστό πως τον έλεγχο των αγώνων δεν τον
είχε ένα, αλλά δύο, ίσως και τρία κέντρα εξουσίας. Αφενός οι ιερείς, αφετέρου
οι λαϊκοί, που κι αυτοί χωρίζονταν στην πολιτική και στην καθ’ αυτό αθλητική
ηγεσία, τους «παράγοντες» που λέμε σήμερα.

Πολλά για όλους τα ωφελήματα από τους αγώνες, άρα το κύρος τους ήταν κοινό
συμφέρον. Όταν όμως το ατομικό συμφέρον έγινε δυνατότερο από το κοινό, ήταν η
ιδεολογία αρκετή για να κρατήσει τη σύμπνοια που γέννησε τον Ολυμπισμό;
Φαίνεται πως όχι. Η παρακμή άρχισε ακριβώς όταν η σύμπνοια διαταράχθηκε, και
συγκεκριμένα όταν οι λαϊκοί επεκράτησαν των ιερέων.

Ο ΟΛΥΜΠΙΣΜΟΣ

Στους δώδεκα αιώνες Ολυμπιακών Αγώνων, ο Ολυμπισμός γνώρισε άνοδο, μεσουράνημα
και παρακμή. Το μεσουράνημα κράτησε κάπου έναν αιώνα. Με αυστηρά κριτήρια,
ούτε στο μεσουράνημά του ο Ολυμπισμός δεν ήταν από κάθε άποψη τέλειος.

Θα ήταν ανοησία σήμερα να τον αντιγράψουμε. Μεγαλύτερη όμως ανοησία είναι να
επικαλούμαστε τις ατέλειες εκείνου του Ολυμπισμού για να δικαιολογήσουμε τα
χάλια του τωρινού. «Πώς να είναι σωστοί οι σημερινοί αγώνες, όταν δεν ήταν
σωστοί ούτε οι αρχαίοι» είναι μια άποψη που ακούγεται συχνά.

Η προσφορά των αρχαίων είναι κολοσσιαία. Έβαλαν τα θεμέλια ενός νέου αθλητικού
πολιτισμού. Καθόρισαν τις ουσιώδεις, τις διαχρονικές του συντεταγμένες. Μας
ενέπνευσαν, μας έδειξαν τον δρόμο, αλλά και τις κακοτοπιές.

Χειρότερη κακοτοπιά, παγίδα αυτοκαταστροφής του θεσμού είναι το θέαμα. Το
θέαμα είναι για τους θεατές. Χωρίς θεατές, παράσταση δεν γίνεται. Αγώνας όμως
γίνεται και χωρίς θεατές, γιατί ο αγώνας γίνεται για τους αθλητές. Για τον
Ολυμπισμό, το θέαμα στην καλύτερη περίπτωση είναι μια ευτυχής σύμπτωση. Αν
υπάρχουν θεατές ακόμη καλύτερα. Ποτέ όμως οι θεατές δεν είναι σκοπός. Αν
γίνουν, τότε ο πραγματικός σκοπός δεν επιτυγχάνεται.

Σκοπός και ακρογωνιαίος λίθος του Ολυμπισμού είναι η κατάκτηση της αρετής. Η
καλλιέργεια και ανάδειξη ανθρώπινης ποιότητας. Να βγαίνει ο καλύτερος, να
γίνονται όλοι καλύτεροι.

Το δεύτερο θεμέλιο είναι ο τρόπος με τον οποίον ο σκοπός επιτυγχάνεται. Είναι
ο κότινος, το έπαθλο με αξία συμβολική. Δηλαδή, ο αγώνας χωρίς υλικό κίνητρο,
ο ερασιτεχνικός αθλητισμός.

Το τρίτο θεμέλιο είναι η κατάλληλη ηγεσία. Ο Ολυμπισμός δεν προέκυψε τυχαία.
Δεν είναι φυσικό φαινόμενο. Είναι πολιτισμός, έργο ανθρώπων, επίτευγμα
τεχνητό. Χρειάζεται συγκεκριμένη μέθοδο και πειθαρχία, γνώσεις ειδικές, πίστη
και αφοσίωση στον σκοπό και τις μεθόδους. Χρειάζεται ανεξαρτησία από τον χρόνο
και το χρήμα. Δεν είναι δουλειά του καθενός η ηγεσία του Ολυμπισμού, γιατί
τότε ο Ολυμπισμός καταστρέφεται.

Πεμπτουσία του Ολυμπισμού είναι ο στεφανίτης αγών περί αρετής. Η ερασιτεχνική
άθληση για να αναδεικνύεται ο καλύτερος, να γίνονται καλύτεροι όσοι συμμετέχουν.

Περιττεύει να επαναληφθεί πόσο αναγκαίος και επίκαιρος είναι ο Ολυμπισμός. Δεν
περιττεύει να τονιστεί πως είναι και εφικτός. Ρωτήστε τους παλιότερους που
ευτυχήσαμε να αγωνιζόμαστε όταν ο Ολυμπισμός ήταν ακόμη πραγματικότητα,
μολονότι οι συνθήκες ήταν απείρως δυσκολότερες από σήμερα.

Όταν τα Ελληνόπουλα ήταν από τα πιο φτωχά παιδιά στην Ευρώπη, και όχι τα πιο
παχύσαρκα παιδιά στον κόσμο. Όταν ο ψυχρός πόλεμος Ανατολής – Δύσης ασκούσε
στον αθλητισμό πιέσεις τρομακτικές. Μπορούσε, αλήθεια, ο Ολυμπισμός τότε και
δεν μπορεί τώρα;

Μήπως είχε δίκιο εκείνος που είπε πως ο Ολυμπισμός ήταν πάντα τόσο καλός όσο η
ηγεσία του;

Ο Ιωάννης Β. Κοΐνης είναι χειρουργός – παλαιός Βαλκανιονίκης.