Εξέγερση και ουτοπία

Τα τελευταία χρόνια διατυπώνονται συχνά μελαγχολικοί ισχυρισμοί που
αναφέρονται ιδίως στα οράματα της μεταπολίτευσης που χάθηκαν, στην ουτοπία
μιας δικαιότερης κοινωνίας που ηττήθηκε και στις γενιές εκείνες που ανάλωσαν
τη νιότη τους για τη διεκδίκηση του απραγματοποίητου ιδανικού μιας καλύτερης
και ανθρωπινότερης ζωής.

ΕΤΣΙ διασκορπίζεται μία απογοήτευση που ακυρώνει συλλήβδην τις ιστορικές
πράξεις χιλιάδων ατόμων τα οποία έδρασαν στο πέρασμα της ιστορίας και του
χρόνου και αποτρέπει εμφαντικά την ανάληψη παρόμοιων συλλογικών εγχειρημάτων
και στο μέλλον. Θα πρέπει έτσι να ανιχνεύσουμε προσεκτικά την ακριβή έννοια (ή
τον μύθο) της ουτοπίας, γιατί τέτοιες στρεβλωτικές και άκαμπτες προσεγγίσεις
προάγουν κατ’ αποτέλεσμα τον απόλυτο ατομικισμό και κατακερματίζουν σημαντικά
την έννοια της κοινής δράσης και του κοινού καλού.

Πίσω έτσι από το γνωστό επιχείρημα, ότι με τον θρίαμβο του φιλελευθερισμού
καταρρακώθηκε οριστικά το ουτοπικό σχέδιο μιας ριζοσπαστικότερης κοινωνίας
γιατί στηριζόταν σε εσφαλμένες θεωρητικές προϋποθέσεις, λανθάνει η αντίληψη
ότι οι ιδέες υπάρχουν μέσα στην ιστορία για να λαμβάνονται μόνο στην
ονομαστική τους αξία και να πραγματώνονται κατά το δυνατόν ατόφιες. Με το
σκεπτικό αυτό θα ήταν δύσκολο να εξιχνιάσει κανείς την τεράστια ιστορική
επίδραση που άσκησε διαχρονικά ένα άλλο κοσμοθεωρητικό ρεύμα, δηλαδή ο
χριστιανισμός, αφού ούτε η εσχατολογική του επαγγελία επαληθεύτηκε, ούτε το
παράγγελμα της αγάπης επηρέασε σημαντικά την κοινωνική πράξη.

Η παραπάνω συλλογιστική δεν μπορεί επίσης να κατανοήσει ότι ο ουτοπικός στόχος
ενός ανάλογου εγχειρήματος στην παρατεταμένη πορεία της εφαρμογής του
διασταυρώνεται αναγκαία με τις ποικίλες προθέσεις, τα κίνητρα και τις πράξεις
πολλών διακεκριμένων ατόμων. Έτσι, αναδιατυπώνεται, «διακλαδίζεται σε
αποκλίνουσες κοίτες» και στη θέση του εμφανίζονται σχετικές κοινωνικοπολιτικές
επιδιώξεις, τα ιστορικά αποτελέσματα των οποίων δεν είναι πάντως ούτε αμελητέα
ούτε άσχετα με το αρχικό ασυμβίβαστο όνειρο (Π. Κονδύλη, Από τον 20ό στον 21ο
αιώνα, 1998). Η γενιά έτσι του Πολυτεχνείου μπορεί να μη βίωσε την κοινωνία
που ονειρεύθηκε, συνέβαλε όμως με τις συλλογικές της ενέργειες στην κυοφορία
της μεταπολίτευσης, στην ενεργό λειτουργία της κοινοβουλευτικής ζωής στην
Ελλάδα και στον εκτεταμένο εμπλουτισμό της συνεχούς διαδικασίας
εκδημοκρατισμού αυτής της χώρας.

Οι φιλοσοφικές προσεγγίσεις του Μαρξ και των άλλων στοχαστών μπορεί να μην
πραγματώθηκαν, αλλά η αρχή της υλικής ισότητας μεταξύ των ανθρώπων και το
ιδανικό μιας αταξικής κοινωνίας επηρέασαν αναμφίβολα τη δομή των σημερινών
πολυσύνθετων κοινωνιών και τις σκέψεις των ανθρώπων.

Η εξέγερση του Μάη του 1968 μπορεί να μην ανέτρεψε το αστικό κράτος και τις
ιεραρχίες του, αλλά άλλαξε σημαντικά τον θεωρητικό προσανατολισμό και την
πρακτική των μεταγενέστερων γενεών.

Πρέπει λοιπόν να συλλαμβάνουμε τα μακρά κύματα της ιστορικής εξέλιξης και όχι
να ανιχνεύουμε την ιστορία ισοπεδωτικά και σχηματοποιημένα. Είναι εξαιρετικά
δύσκολο εξάλλου να βρει κανείς έστω και μία μορφή βίας ή αγριότητας η οποία να
είχε διαπραχθεί αποκλειστικά στο όνομα κάποιας ουτοπίας και όχι κατά την
επιδίωξη εθνικών, θρησκευτικών ή άλλων σκοπών που υπαγορεύθηκαν από την
πολιτική της ισχύος.

Εάν η ουτοπία προσεγγιστεί βέβαια στην ανθρωπολογική της διάσταση, ως η
υπέρβαση δηλαδή όλων των κακών και των δεινών του υφιστάμενου κόσμου, τότε
είναι βέβαιο ότι μετά την περάτωση κάθε ιστορικού αγώνα εγκαταλείπεται άσβεστο
το αδιάλειπτο πάθος για τη μελλοντική εξάλειψη όλων αυτών των εγγενών με την
ανθρώπινη συμβίωση καταστάσεων.

Είναι σημαντικό πάντως να κατανοήσουμε εδώ ότι η ιστορική επήρεια πολλών
θεωρητικών ή πολιτικών κινημάτων ασκήθηκε πολλές φορές με την επίκληση
απραγματοποίητων και υπερβατικών ιδεών, γιατί μόνο έτσι κινητοποιήθηκαν
τεράστιες πληθυσμικές ομάδες που αγωνίσθηκαν για ιδανικά και οράματα. Και με
την έννοια αυτή πάντως η ουτοπία συνιστά μία μόνιμη και ωφέλιμη έκκληση για
πρακτική κοινωνική δράση και άμβλυνση των κραυγαλέων οικονομικών ανισοτήτων
(Π. Κονδύλη, Η ηδονή, η ισχύς, η ουτοπία, 1992).

Η αναλυτική μας προσπέλαση πρέπει λοιπόν να αποκαλύπτει διάφανα όλα αυτά τα
πολλαπλά στοιχεία και τις απώτερες παρενέργειες που προκαλούνται από τις
μεγάλες ιστορικές και μορφωτικές εξεγέρσεις. Κάθε μεγάλο ή μικρό κίνημα
υποκρύπτει έτσι μέσα του μία ουτοπία και προκαλεί κάποιες επιδράσεις στα
βραχέα ή μακρύτερα θύματα της ιστορίας.

Η σύντομη αναφορά σε μια συγκαιρινή μας και ιστορικά αμελητέα εξέγερση ίσως
μας δώσει τη δυνατότητα να κατανοήσουμε καλύτερα το μοντέλο αυτό μιας
διαφορετικής ανάπλασης της ιστορικής πραγματικότητας. Είναι αδύνατο έτσι να
αντιληφθεί κανείς γιατί εξεγείρονται οι μαθητές στις ημέρες μας, εάν δεν
συλλέξει προσεκτικά τις ψηφίδες εκείνες που μορφοποιούν το πραγματικό υπόβαθρο
της υπόθεσης αυτής. Είναι σίγουρο λοιπόν καταρχήν ότι σε κάποιο σκοτεινό
στρώμα της συνείδησης των μαθητών εμφωλεύει η ουτοπία ενός σχολείου (ή ενός
πανεπιστημίου) χωρίς εξετάσεις ή χωρίς ασφυκτικό έλεγχο των γνώσεων που
αποκτούνται κατά τη σχολική διαδικασία. Είναι σίγουρο επίσης ότι το αβέβαιο
μέλλον των παιδιών σε έναν κόσμο με υπερανεπτυγμένη ανεργία και η υπερβολική
καταπίεση του ελεύθερου χρόνου αφυπνίζει τη διάθεση της αντίστασης και
διαμορφώνει μία απαράδεκτη μηδενιστική κουλτούρα. Από την άλλη πλευρά, είναι
αναμφισβήτητο όμως ότι υπάρχουν εσφαλμένοι σχεδιασμοί της πολιτείας και
θεσμικές προβλέψεις που θα μπορούσαν να αποτελέσουν αντικείμενο μεγαλύτερης
στάθμισης και περισυλλογής. Στο σκηνικό αυτό θα πρέπει να αξιολογήσει κανείς
επιπλέον ότι ο μαθητικός αγώνας αναπτύσσεται με τη σιωπηρή συναίνεση των
καθηγητών. Τέλος θα πρέπει να προβάλει κανείς το γεγονός ότι η μαθητική
αντίδραση επενδύεται δυστυχώς κατάλληλα στη σκακιέρα της πολιτικής, ώστε να
εξαχθούν για ορισμένους κύκλους χειροπιαστά κομματικά οφέλη. Όποιο και να
είναι το αποτέλεσμα της αναμέτρησης αυτής, ένα πράγμα είναι σίγουρο. Οι
ουτοπικές επιδιώξεις του μαθητικού κινήματος δεν θα πραγματωθούν. Θα
διαφυλαχθεί πάντως κάτι (θετικό ή αρνητικό) που θα επηρεάσει πιθανώς τη δομή
του μελλοντικού σχολείου και άλλα πολιτικά ή κοινωνικά γεγονότα ή στερεότυπα
μαθητικής συμπεριφοράς.

Δεν υπάρχουν λοιπόν στην ιστορία ούτε χαμένες γενιές, ούτε περιττές ιστορικές
ενέργειες που δεν επιφέρουν κοινωνικά αποτελέσματα. Κανένας επίσης δεν μπορεί
να αναθεματίζει ή να εξορκίζει το παρελθόν του, όπως ακριβώς έκαναν στον
Μεσαίωνα οι μεγάλοι επιστήμονες για τις ανακαλύψεις ή τις θεωρίες τους που δεν
γίνονταν αποδεκτές από την Αγία Έδρα. Στον σημερινό κόσμο της αγοράς όπου «τα
πάντα πουλιούνται και αγοράζονται» (Θεβάντες, El Amante liberal), η ουτοπία
μιας καλύτερης κοινωνίας εξακολουθεί να κινητοποιεί τα οράματα των ανθρώπων.
Ίσως το ουτοπικό αυτό ιδεώδες να ανήκει σε κάποιο μέρος της ψυχής του ανθρώπου
που δεν υπόκειται στους νόμους του χώρου και του χρόνου (Κ. Jung).

Ο Γρηγόριος Καλφέλης είναι αναπληρωτής καθηγητής της Νομικής του Αριστοτελείου
Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης.