ΣΗΜΑΤΑ

… ιδεών: Ο Καρλ Πόππερ αμφισβητείται ξαφνικά από τον Ραλφ Ντάρεντορφ.
«Φιλελεύθερος της αριστεράς», ο Ντάρεντορφ έχει αρχίσει να δυσπιστεί σε ό,τι
αφορά την αξία της περίφημης «Ανοιχτής Κοινωνίας» του Πόππερ. Και πρόβαλε τις
αντιρρήσεις του απερίφραστα σ’ ένα συνέδριο που οργάνωσε αυτές τις μέρες το
Λόντον Σκουλ οβ Εκονόμικς. Τι είναι ανοιχτή κοινωνία; Κατά τον Πόππερ είναι
αυτή που επιτρέπει τη δοκιμή και το λάθος. Αυτή που έχει την απαραίτητη
ανεκτικότητα ώστε να προχωρεί και μέσα απ’ τα σφάλματά της. Ακόμη και
αλλοιώνοντας, «πλαστογραφώντας», τις ίδιες τις θεωρίες της. Ο Ντάρεντορφ
(άργησε αλλά) εξανέστη. Δήλαδή; ρωτά. Η ανοιχτή κοινωνία ­ η θεωρητικά ιδανική
­ είναι μήπως αυτή που δεν έχει κανόνες; Αυτή που οι αρχές της μπορούν να
τεντώνονται ή να μαζεύουν σαν το λάστιχο; Λέγεται αυτό μάθημα πολιτικού ήθους;

… δεν δίστασε να παγιδεύσει τον Πόππερ μέσα στις δάφνες του. Τόσο ρευστά,
είπε, τόσο «φλου» ήταν τα κηρύγματα του σερ Καρλ, ώστε έδρεψε άνετα επαίνους
απ’ όλο σχεδόν το πολιτικό φάσμα. Η κεντροαριστερά, η σοσιαλδημοκρατία,
ενθουσιάστηκε με την ανοιχτή κοινωνία του. Της ήρθε γάντι: Πλαστογραφώντας
λιγάκι κάποιες «βασικές αρχές», μπορούσε να τις εφαρμόζει ή να τις αγνοεί κατά
το δοκούν. Αντιστρόφως ανάλογα χάρηκε και η κεντροδεξιά ­ μπορούσε και αυτή να
παραχαράξει οτιδήποτε. Και έτσι, όλοι χειροκρότησαν τον Πόππερ:
Σοσιαλδημοκράτες όπως ο Χέλμουτ Σμιτ και ο Μπρούνο Κράισκυ, και συντηρητικοί
όπως ο Χέλμουτ Κολ και η Μάργκαρετ Θάτσερ εκστασιάσθηκαν από τις θεωρίες του
και εκθείασαν την «προοδευτική» του σκέψη.

… που διατυπώνονται τώρα κατά του Πόππερ συνδέονται, κατά τον Ντάρεντορφ, με
την «passe-partout» φύση της θεωρίας του. Ο ομιλητής του Λόντον Σκουλ δεν
παρέλειψε να καρφώσει τον Πόππερ για τη δημοτικότητα που απέκτησαν οι ιδέες
του μεταξύ πολιτικών ποικίλων αποχρώσεων. Αλλά επεξέτεινε την κριτική του και
σε άλλα σημεία. Είναι φανερό, είπε, ότι η ανοιχτή κοινωνία, όπως τη συνέλαβε ο
Πόππερ, δεν αποτελεί σώνει και καλά κατάκτηση αλλά μάλλον υποχώρηση ­ απέναντι
στην ιδεολογική καθαρότητα που θα έπρεπε, κανονικά, ν’ αποτελεί οδηγό της
πολιτικής σκέψης. Αποτελεί δηλαδή, εν τέλει, κίνδυνο. Και τούτο διότι μια
τέτοια μορφή κοινωνίας, εύπλαστης και ανεκτικής, είναι φυσικό να γεννά στους
κόλπους της, η ίδια, τους εχθρούς της: αυτούς που αργά ή γρήγορα θα θελήσουν
να την ανατρέψουν. Από την άποψη αυτή, είπε ο Ντάρεντορφ, η ανοιχτή κοινωνία
είναι ουσιαστικά αυτοκτονική.

… της ανοιχτής κοινωνίας, κατά τον Ντάρεντορφ (φωτ.), ήταν η εισαγωγή της
στις πρώην κομμουνιστικές χώρες. Παντού όπου κατέρρευσε ο κομμουνισμός, έγιναν
προσπάθειες να καθιερωθούν τύποι πολιτικών και κοινωνικών σχέσεων που
χαρακτηρίζουν το ποππεριανό σχήμα. Και παντού απέτυχαν παταγωδώς. Η
μετακομμουνιστική Ανατολική Ευρώπη έγινε ένα απέραντο πεδίο δοκιμής των ιδεών
του Πόππερ ­ και παντού το πείραμα είχε οικτρή κατάληξη. Γιατί; Διότι, είπε ο
Ντάρεντορφ, το να επιβάλεις τις αρχές της ελευθερίας εκ των άνω είναι τόσο
ενοχλητικό και προκαλεί τόση δυσφορία όσο ­ σχεδόν ­ και το να επιβάλεις αρχές
καταπίεσης. (Ιδίως, βέβαια, αν η νεόκοπη ελευθερία προσφέρεται ως έλεος από
κάποιον «φωτισμένο» κυβερνήτη, που διαπνέεται κατά βάθος από δικτατορικές
τάσεις). Έχουν ίσως κάποιο ενδιαφέρον όλα αυτά. Μόνο που ο Πόππερ δεν μπορεί
πια να απαντήσει.