ΣΗΜΑΤΑ

… με την Ιστορία του αιώνα είναι ότι πρέπει να περιμένεις 100 χρόνια για να
κυκλοφορήσει, και τότε μάλιστα δεν σου έρχεται μία αλλά πολλές μαζί. Ο
κριτικός των «Τάιμς» κατάφερε πάντως να μελετήσει τρεις τέτοιες Ιστορίες που
εκδόθηκαν σχεδόν ταυτόχρονα, και κάνει τις εκτιμήσεις του. Η μία είναι το
«Born 1900» του Hunter Davies (εκδ. Little Brown), κάπως ανεκδοτολογικό αλλά
πολύ εύπεπτο. Η άλλη είναι το σχολαστικό αλλά αναλυτικότατο «The History of
the 20th Century» του Martin Gilbert (HarperCollins) ­ βγήκε τώρα ο δεύτερος
από τους τρεις τόμους. Και η τρίτη, είναι «The Oxford History of the Twentieth
Century» (Oxford University Press), 300 έξοχες σελίδες, λέει ο κριτικός.

… οι κορυφαίες στιγμές του αιώνα; Η Οχτωβριανή Επανάσταση; Η Χιροσίμα; Η
παρασκευη της πενικιλλίνης; Οι εκτιμήσεις ποικίλλουν. Ο Ντέηβις λόγου χάρη
σημειώνει μαγεμένος από την «ημέρα που οι Μπητλς ηχογράφησαν τον Sergeant
Pepper». Για τον Γκίλμπερτ, ο Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος περιείχε τη μέγιστη
συμπύκνωση φρίκης και οιωνών για το μέλλον. Η Οξφόρδη το βλέπει αλλοιώς.
Ολόκληρος ο 20ός αιώνας ήταν τραχύς. Διαδρομή ιλιγγιώδης. Και αυτό που μένει
στο τέλος, λένε οι συγγραφείς του τόμου, είναι «η αίσθηση μιας συνεχούς
διαδικασίας αλλαγής, η οποία επιτρέπει κάποια αισιοδοξία, πολύ συγκρατημένη όμως».

… ιστορικοί συμφωνούν στη διαπίστωση των αντιφάσεων. Ποτέ άλλοτε οι
εξελίξεις δεν υπήρξαν πιο αλματώδεις αλλά και ποτέ δεν θεωρήθηκαν πιο
απειλητικές. Η γνώση υψώθηκε σε κορυφές εντυπωσιακές, παράλληλα όμως και η
ευήθεια. Η τεχνολογική πρόοδος, υποτιθέμενα λυτρωτική, αμφισβητήθηκε ως
χαλκεία νέων δεσμών. Η επιστήμη και η θετική σκέψη θριαμβεύουν αλλά ταυτόχρονα
επανακάμπτει η θρησκεία. Η ευημερία αυξήθηκε παγκοσμίως, οι χορτασμένοι είναι
περισσότεροι από ό,τι σε άλλες εποχές, και όμως ανακαλύπτουν ότι ούτε αυτό
φέρνει την ευτυχία. Όλο και ξεγλιστρά αυτή, σαν τον αδάμαστο υδράργυρο. Η
«φιλοσοφική λίθος», που άλλοτε ζητούσαν οι αλχημιστές για να κάνουν το σίδερο
χρυσάφι, το Μεγάλο Κλειδί για όλα τα προβλήματα, δεν βρέθηκε ακόμη. Και
κοσμοθεωρίες που στοίχισαν αίμα και δάκρυα δεν άντεξαν στο τεστ του αιώνα ­
και των ανθρώπινων αδυναμιών.

… αυτή η επαναστατική νιρβάνα, δεν μπόρεσε να εκπληρώσει τις προσδοκίες που
είχε εμπνεύσει. Η σοσιαλδημοκρατία, ουτοπία χαμηλότερου πυρετού, κέρδισε
πόντους σε πολλές κοινωνίες, μόνο που κατά σύμπτωση αυξήθηκαν εκεί οι
αυτοκτονίες. Και βλέπεις τούτο το παράδοξο, γράφει ο Φελίπε Φερνάντες στους
«Τάιμς»: Στις πιο ελεύθερες των κοινωνιών, οι άνθρωποι κατέληξαν να ντύνονται
ομοιόμορφα. Σαν με στολές (κι ας είναι και σινιέ). Μια δυσθυμία σφραγίζει τον
αιώνα. Κάτι σαν αίσθηση αδυναμίας του ανθρώπου απέναντι στον εαυτό του, στα
ίδια του τα ένστικτα και τις τάσεις. Ένας πρώτος βαθμός αυτογνωσίας, όχι
βέβαια παρήγορης. Ένα άλλο χαρακτηριστικό της εκατονταετίας, πολύ χτυπητό,
ήταν τα ρήγματα: Πελώρια βάραθρα χώρισαν τα έθνη από τη μια άκρη του πλανήτη
ως την άλλη. Στη μια μεριά οι Ανατολικοί, απέναντι οι Δυτικοί. Από τη μια το
Ισλάμ, από την άλλη οι Άλλοι. Εδώ ο Βορράς εκεί ο Νότος. Κομμουνιστές ένθεν,
Αντικομμουνιστές εκείθεν. Ανεπτυγμένοι εδώ, Τρίτος Κόσμος πιο πέρα. Και τώρα
τελευταία, Χώρες Υποδοχής Προσφύγων και Χώρες Προσφυγογόνες. Όλα διττά, συν
πλην. Παντού διχασμός, η διάσπαση. Ακόμη και στο άτομο.