Αντίλογος για τον άνθρωπο «που κατέστρεψε τον Προκόφιεφ»

Τη δική του άποψη δίνει ο αναγνώστης μας κ. Σπύρος Μαλγαρινός (Θεσσαλονίκη)
σχετικά με το θέμα που δημοσίευσαν «ΤΑ ΝΕΑ» για τον «άνθρωπο που κατέστρεψε
τον Προκόφιεφ» (29-12-98).

Γράφει ο κ. Μαλγαρινός: «1) Η απόφαση της Κ.Ε. του Κ.Κ. (μπολσ.) της
Σοβιετικής Ένωσης στις 10 Φλεβάρη 1948 πάνω στα ζητήματα της μουσικής περιείχε
σημαντικές παρατηρήσεις και αυστηρές κριτικές στη φορμαλιστική κατεύθυνση που
επικράτησε σε μεγάλο μέρος της σοβιετικής μουσικής. Συζητήθηκε πλατιά με σκοπό
να μην κολακέψει κανέναν συνθέτη, παρ’ ότι παλιότερα πολλοί εξυμνήθηκαν απ’ το
Κ.Κ. (μπολσ.) ως πρωτοπόροι. Οι επικρίσεις σε κορυφαία ονόματα (Προκόφιεφ,
Σοστακόβιτς, Χατσατουριάν, Μιασκόφσκι κ.ά.) δεν ήταν αβάσιμες. Αφορούσαν την
οξύτατη πάλη ενάντια στον καριερισμό και την αυταρέσκεια του δόγματος “τέχνη
για την τέχνη”. Χτύπησαν το στείρο υποκειμενισμό και την έλλειψη
αντικειμενικής κριτικής.

2) Το ασυγχώρητο λάθος της Κ.Ε. του Κ.Κ. (μπολσ.) ήταν ότι ενώ σωστά διεξήγαγε
πολεμική σε εστέτ αντιλήψεις, έφτασε στο σημείο να λάβει οργανωτικά μέτρα για
την καλυτέρευση της μουσικής. Κράτησε σε μικρή χρονική δυσμένεια μεγάλους
μουσικούς και τους πίκρανε. Με το φόβο της επέκτασης παρόμοιων αντιλήψεων,
μετέφερε διοικητικές μεθόδους στην τέχνη. Το αποτέλεσμα ήταν να διαστρεβλωθεί
η ουσία της κριτικής και των ατελειών πάνω στα έργα των μουσικών που
προσπαθούσε να εξαλείψει.

3) Από τα προαναφερόμενα, δεν προκύπτει κανένας αφανισμός του Σοστακόβιτς και
του Προκόφιεφ με την κατηγορία του μουσικού φορμαλισμού. Μήπως είναι τυχαίο
ότι δέχονται με εμπιστοσύνη τις κριτικές και σε λίγο καιρό βρίσκονται από την
“αφάνεια” στη δημοσιότητα; Ο ίδιος ο Σοστακόβιτς στο Αχτίφ σοβιετικών μουσικών
στην Κ.Ε. του Κ.Κ. (μπολσ.) στη Μόσχα το 1948 λέει: “… Θεωρώ ότι ο συνθέτης,
σαν ένα από τα πιο σημαντικά πρόσωπα του κόσμου της μουσικής, δεν θα πρέπει να
θίγεται όταν ακούει επικρίσεις, αλλά όταν δεν του γίνεται κριτική.

Γιατί η κριτική μπορεί να τον βοηθήσει να προχωρήσει και να ξεπεράσει τις
αδυναμίες του, ενώ η απουσία κριτικής στην καλύτερη περίπτωση δεν τον βοηθάει
ούτε στο ελάχιστο και, κατά πάσα πιθανότητα, ακόμα αναστέλλει και την εξέλιξή
του…”. Για ποιες διώξεις και ανελέητα κυνηγητά σταλινικών γίνεται λόγος,
όταν απολαμβάνουν πλήρους φήμης και είναι ιδιαίτερα προσφιλείς και οικείοι στο
σοβιετικό λαό; Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι οι ολοένα κι αυξανόμενες
δημόσιες εμφανίσεις τους σε συναυλίες. Ο Σοστακόβιτς ήταν και δραστήριο μέλος
της Σοβιετικής Επιτροπής Ειρήνης. Κι όλα αυτά, τις χρονιές που ακολουθούν τον
πέρα για πέρα ανυπόστατο… αφανισμό (1950-1951).

4) Αξίζει όμως να σταθούμε και στο παρελθόν (ειδικά του Προκόφιεφ). Έπειτα από
ατέλειωτα ταξίδια και περιοδείες στο εξωτερικό επιστρέφει στη Ρωσία, πριν από
το 1936, και γίνεται από το κομμουνιστικό κόμμα δεκτός με ανοιχτές αγκάλες.
Του προσφέρεται κάθε βοήθεια κι αυτός ­ προφανώς συνεπαρμένος ­ ξεσπά σε ύμνο
για την ορθόδοξη σταλινική τέχνη! Συνθέτει έργα για τον κινητογράφο
(“Αλέξανδρος Νέφσκι”, “Ιβάν ο Τρομερός”), γράφει το μουσικό παραμύθι “Ο Πέτρος
κι ο λύκος”, το μπαλέτο “Ρωμαίος και Ιουλιέτα” και πλήθος άλλες δημιουργίες.
Εντάσσει το ελεύθερο ταλέντο του στην υπηρεσία του λαού του και είναι πολέμιος
(κι όχι μόνο μέσω του έργου του) σε κάθε προσπάθεια υπονόμευσης της
σοσιαλιστικής πατρίδας του. Είναι ο συνθέτης που δεν έγραψε ποτέ θρησκευτική
μουσική, δείγμα της ακατάλυτης και πηγαίας έμπνευσής του.

5) Αυστηρές κριτικές για τα μουσικά ζητήματα δεν έγιναν μόνο το 1948. Γνωστή
είναι η δίχως οίκτο καταδίκη του έργου του Σοστακόβιτς “Η Λαίδη Μάκβεθ του
Μτσενσκ” το 1936. Δεν μπορώ να πω ότι έχω άποψη για το συγκεκριμένο έργο γιατί
δεν έτυχε να το ακούσω. Όμως, ανεξάρτητα από το πόσο ήταν λανθασμένη ή όχι η
άποψη του Κ.Κ. (μπολσ.), ένα είναι το συμπέρασμα. Το κόμμα αυτό έδωσε συνεπή
αγώνα για την αναβάθμιση της κριτικής. Δεν την άφησε στη γωνία να σφυρίζει
αδιάφορα και ενδιαφερόταν παράλληλα για τον κοινωνικό ρόλο της μουσικής.
Έκρινε για το συμφέρον του λαού του ότι προέχει η ποιοτική αυστηρότητα. Πράγμα
που δεν ισχύει για τους επικριτές του.

ΥΓ: Επειδή τα ντοκουμέντα μιλάνε από μόνα τους, καλό θα ήταν να αναφέρω σαν
βασική πηγή στοιχειώδους ενημέρωσης το βιβλίο “Ντμίτρι Σοστακόβιτς, για τον
ίδιο και την εποχή του” (Σύγχρονη Εποχή), μια μεγάλη συλλογή κειμένων του
Ρώσου συνθέτη σε σοβιετικές εφημερίδες, το χρονικό διάστημα 1926-1975. Όσο για
το περιβόητο βιβλίο “Μαρτυρία” του Σόλομον Βολκόφ (απομνημονεύματα του
Σοστακόβιτς), νομίζω ότι κάθε απροκατάληπτος αναγνώστης θα διαπιστώσει ότι
στερείται ηθικής σοβαρότητας. Μια σύγκριση ανάμεσα στα δύο βιβλία είναι πλήρως κατατοπιστική».