ΣΗΜΑΤΑ

… του χρόνου που κυλά την είχε πάντοτε ο άνθρωπος, και ας μην εξηγήθηκε ποτέ
τι ακριβώς είναι ο χρόνος, πώς λειτουργεί και αν, τελικά, χρησιμεύει σε κάτι.
Αλλά «αυτό το πράγμα που συνεχώς κυλάει κάτω απ’ τα πόδια μας», όπως λέει ο
Ομάρ Καγιάμ («Ρουμπαγιάτ»), μοιάζει αλλοίμονο περισσότερο υπονομευτικό παρά
σωτήριο. Λες και δεν είναι κέρδος και κατάκτηση η κάθε χρονιά που έρχεται,
αλλά άχθος μεγαλύτερο, νίκη προσωρινή επί θηρίου που παραμένει ζωντανό και θα
επανέλθει. Εξ ου και η επινίκια νότα που αχνά διακρίνεται πίσω από τους
πανηγυρισμούς για κάθε αλλαγή χρονιάς, πόσο μάλλον αιώνα, πόσο μάλλον
χιλιετίας. Πλάι στη φανφάρα, δηλαδή, της υποδοχής, η θριαμβολογία για τη νίκη
μας πάνω σ’ αυτό που κουβαλάμε, πάνω σ’ αυτό που, κατά άγνωστο ποσοστό, είμαστε.

… ως γνωστόν, ο χρόνος αποτελεί τμήμα ­ ή εκδοχή ­ του χώρου. Άρα και όλων
των εν αυτώ, περιλαμβανομένων και των φτωχών μας σωμάτων. Και όλα μαζί
αλλάζουν, ρέουν. Έτσι ώστε, όπως είπε ο Ηράκλειτος, να μην είναι δυνατό να
μπει κανείς «δύο φορές στο ίδιο ποτάμι»: όχι μόνο τα μόρια του νερού θα έχουν
αλλάξει από τη μια στιγμή στην άλλη, αλλά και η διάνοια, η διάθεση και αυτά τα
κύτταρα του επίδοξου κολυμβητή. Τίποτα δεν θα είναι πια το ίδιο. Μπροστά σε
τέτοια ρευστότητα, ξέχασέ τα όλα, πρότειναν οι Λατίνοι. «Vive hodie»: «Ζήσε
σήμερα» ­ που δεν είναι και λίγο, αν καταφέρεις να είσαι (στ’ αλήθεια όμως,
όχι δήθεν) ζωντανός. Και ο Καγιάμ: «Έλα, γέμισε τα ποτήρια. Το χρονοπούλι λίγο
μόνο θα πετά. Έλα, γιατί άρχισε να φτερουγίζει κιόλας».

… αντίθετα απ’ ό,τι σε άλλα μυστήρια, στο αίνιγμα του Χρόνου τις απαντήσεις
τις ζητούμε όχι (ή όχι μόνο) από τους μαθηματικούς, τους φυσικούς ή άλλους
θετικούς επιστήμονες αλλά από τους ποιητές και τους φιλοσόφους. Θεωρούνται
άκρως αρμόδιοι. Και πέτυχαν πολλά ως προς τη συνοπτική περιγραφή του χρόνου.
«Απεριόριστο, σιωπηλό, αεικίνητο ­ γράφει ο Τόμας Καρλάυλ ­ αυτό το πράγμα που
λέγεται χρόνος κυλά, ορμάει, ελίσσεται, σωστή πλημμυρίδα του ωκεανού. Και πάνω
του πλέουμε, μικρές πνοές, όλοι εμείς και το Σύμπαν». Το μεγάλο πλάι στο
μικρό, το διηνεκές μαζί με το instantané, ιδού τα στερεότυπα σχήματα
στις περί χρόνου αναφορές. Και μαζί, απροσδόκητα, συγκαλούνται ο ήλιος, η
βλάστηση και κάθε είδους άλλα θαύματα για να μας βεβαιώσουν για την αιωνιότητα.

… επίμονα, το νερό. Όπως συμβαίνει, κατά τον ποιητή της «Αμοργού», με τα
πεύκα, που «τα φέρνει η μοίρα πιο κοντά όπου ποτάμια και θάλασσα». Ή με τους
«τραγικούς δρυμούς των αιώνων», όπου περιφέρεται «ένα καράβι ξύλινο δαρμένο
από τόσους ήλιους». («Νίκος Γκάτσος», εκδ. Διάμετρος). Μόνο που το παιχνίδι με
την ιδέα του χρόνου ­ αν μπορεί να ονομαστεί παιχνίδι μια τόσο δραματική
υπόθεση ­ μοιάζει σοφιστικό, καθώς τα ίδια τα ερωτήματα είναι τόσο ασαφή και
αδέξια όσο άδηλη και αφανέρωτη είναι η απάντηση. Λες και η διατύπωσή της θα
σήμαινε κάποια αυτοκατάλυση. (Να είναι άραγε ο χρόνος ο απαγορευμένος καρπός
του βιβλικού «δέντρου της γνώσεως»;) «Όλα τα μεγάλα ερωτήματα ­ γράφει πάνω
στην ώρα ο Νορμπέρτο Μπόμπιο («Γερνώντας») ­ έχουν μείνει αναπάντητα. Αφού
αναζήτησες ένα νόημα της ζωής, συνειδητοποιείς πως δεν έχει νόημα να θέτεις
θέμα νοήματος. Και πως πρέπει να αποδέχεσαι τη ζωή μέσα στην αμεσότητά της
όπως κάνουν οι περισσότεροι άνθρωποι. Και τι δεν τράβηξες όμως ώσπου να
φτάσεις σ’ αυτό το συμπέρασμα!..».