ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Ο διάκοσμος

Μέρες Χριστουγέννων, ο εορταστικός διάκοσμος στα σπίτια, στα μαγαζιά, στην
πόλη, θριαμβεύει ­ ένδειξη του γούστου και μέτρο του Πολιτισμού μας.

ΠΕΡΑ, όμως, από τον ένθετο διάκοσμο, που μεταμορφώνει περιστασιακά μια
υπάρχουσα κατάσταση, ο διάκοσμος που ενσωματώνεται και ανήκει στα
οικοδομήματα, αποτελεί θέμα κρίσιμο για τη θεωρία και ιστορία της αρχιτεκτονικής.

Ας μην ξεχνάμε αντιπαραθέσεις και κινήματα σχετικά και με το θέμα του
διάκοσμου, κείμενα διάσημων αρχιτεκτόνων που συνδέθηκαν άρρηκτα με το μοντέρνο
κίνημα, προτάσεις όπως: «Ο διάκοσμος είναι έγκλημα» του Adolf Loos ή το «Less
is more» του Mies van der Rohe.

Κείμενα που τα σφράγισαν και τα ερμήνευσαν οι πρωτοπόροι αρχιτέκτονες με το
δικό τους μοναδικό έργο, που έγιναν αργότερα δόγματα και αποτέλεσαν άλλοθι για
παρερμηνείες, απλουστεύσεις και «εύκολες» εφαρμογές.

Δύο γνωστά ποιήματα του Καβάφη στάθηκαν αφορμή για ένα σχόλιο σχετικό με το
απέραντο θέμα του διάκοσμου: «Από υαλί χρωματιστό» το ένα και το άλλο
«Απολλώνιος ο Τυανεύς εν Ρόδω».

Στο πρώτο πρόκειται για την «στέψιν, εν Βλαχέρναις, του
Ιωάννη Καντακουζηνού και της Ειρήνης Ανδρονίκου Ασάν».
Γράφει ο ποιητής:

«Όπως δεν είχαν παρά λίγους πολυτίμους λίθους (του ταλαιπώρου κράτους μας
ήταν μεγάλ’ η πτώχεια) φόρεσαν τεχνητούς. Ένα σωρό κομμάτια από
υαλί, κόκκινα, πράσινα ή γαλάζια. Τίποτε το
ταπεινόν ή το αναξιοπρεπές δεν έχουν κατ’ εμέ τα κομματάκια αυτά από
υαλί χρωματιστό…».

Το κόσμημα συνδέεται εδώ με την περίσταση. Το ψεύτικο επιτρέπεται, σχεδόν
επιβάλλεται. Το ψεύτικο, όχι το χυδαίο. Οι λίθοι δεν ήταν πολύτιμοι, αφού δεν
ήταν εφικτό να είναι. Τα χρώματα, όμως, είναι πολύτιμα και αρκετά για να
βάψουν ολόκληρο το ποίημα…

Το άλλο ποίημα αναφέρεται στις σχέσεις οικοδομήματος και γλυπτικού διάκοσμου,
σχέσεις μόνιμες, που παραπέμπουν στην ιερότητα του κτίσματος, ενδεικτικές για
την «αρμόζουσα παίδευση και αγωγή». Ο Απολλώνιος ο Τυανεύς συμβουλεύει
«ένα νέο που έκτιζε πολυτελή οικία εν Ρόδω»: «Εγώ φτάνοντας σ’
ένα ναό, πολύ πιο ευχάριστα θα έβλεπα μέσα του ­ κι ας ήταν μικρός ­ ένα
άγαλμα χρυσελεφάντινο, παρά σ’ ένα μεγάλο ναό ένα άγαλμα πήλινο και
ευτελές…» ^*.

Μάθημα κλίμακας και αναλογίας και τα δύο ποιήματα, μάθημα «στοχαστικών
προσαρμογών», χρήσιμο όχι μόνο για τους αρχιτέκτονες. Το ποίημα τελειώνει έτσι:

«Το “κεραμεούν και φαύλον” το σιχαμερό που κιόλας μερικούς (χωρίς
προπόνηση αρκετή) αγυρτικώς εξαπατά. Το κεραμεούν και φαύλον…».

Η ευτέλεια που αποστρέφεται ο ποιητής δεν αναφέρεται μόνο στα υλικά, αλλά στις
σχέσεις, στον «λόγο» με το νόημα της επιλογής και της αναλογίας, στην
πολυτιμότητα που απαιτεί η κάθε περίπτωση και στη σημασία που έχουν οι
προτεραιότητες, η επεξεργασία, οι σχέσεις του μικρού με το μεγάλο, του μέρους
με το όλον, του εφικτού με το αλαζονικό και το ξεκάρφωτο: με μια λέξη
πρόκειται κυριολεκτικά για τη συν-θεση.

Είναι προφανές, βέβαια, ότι το πολύτιμο δεν εξαρτάται μόνο από το κόστος του
υλικού, είναι οι σχέσεις που καθορίζουν την ποιότητα και η θέση του κάθε
στοιχείου μέσα σ’ ένα σύνολο, η προετοιμασία που το υποδέχεται και η ευγένεια
που διακρίνει τις προθέσεις…

Από τα δύο ποιήματα του Καβάφη ένα κοινό συμπέρασμα αναδύεται: το κόσμημα
είναι «κόσμος», δηλαδή ισορροπία ευαίσθητη ανάμεσα σε στοιχεία συχνά
ετερόκλητα, είναι συσχέτιση και αναλογία, είναι διάταξη, σχηματισμός και
ζύγισμα. Το κόσμημα είναι ­ εμβάτης ­ μετράει και φέρει το βάρος του «ήθους»
που το διακρίνει ­ είναι «κόσμος». Το κόσμημα ανήκει σε ένα σύνολο,
διαφορετικά δεν υπάρχει, στέκει μετέωρο χωρίς γούστο, άνοστο στο κενό.

Τα «αντικείμενα» που αναφέρει ο ποιητής έχουνε μια σχέση ταυτόχρονη αυτονομίας
και εξάρτησης με το «σώμα» στο οποίο ανήκουν: τα σώματα των στεφομένων και ο
κόσμος ­ το στολίδι, το άγαλμα και ο ναός. Το οικοδόμημα είναι κι αυτό ένα
μεγάλο σώμα που περιβάλλει και προστατεύει τον εσωτερικό του κόσμο.

Τα κοσμήματα, και στα δύο ποιήματα, έχουν στενή σχέση με τον χρόνο, με την περίσταση.

Εμείς, οι σημερινοί αναγνώστες, διαβάζοντας τα ποιήματα αναγνωρίζουμε έναν
χρόνο «αναχρονιστικό» που παραπέμπει σε μέρες μοναδικές, έναν χρόνο «μυθικό»
που δεν υπάρχει πια, τον χρόνο που συμπυκνώνει τη μοναδικότητα της στιγμής,
εκείνης της εξαιρετικής μέρας της στέψης, σε καιρούς μακρινούς… Τα
χρωματιστά γυαλάκια φέρουν μέσα από το ποίημα το βάρος του ενδιάμεσου κόμβου,
που μας συνδέει με την Ειρήνη Ανδρονίκου Ασάν και τον Καντακουζηνό. Διά μέσου
του διάκοσμου ένας κόσμος γίνεται οικείος ­ χειροπιαστός ­ «μητρικός».

^* «Εγώ δε ες ιερόν παρελθών πολλώ αν ήδιον εν αυτώ μικρώ όντι
άγαλμα ελέφαντός τε και χρυσού ίδοιμι ή έν μεγάλον κεραμεούν τε και φαύλον…».

Μετάφραση Γ. Σαββίδη

Η Σουζάνα Αντωνακάκη είναι αρχιτέκτονας.