ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ «Σιωπές» με νόημα

Το καλοκαίρι είχαμε την τύχη να περάσουμε τις διακοπές στις Κυκλάδες, στη
Νάξο, στην παρέα μας οι τέσσερις μικροί μας φίλοι (από δύο ως τεσσάρων
χρόνων). Τόποι γνώριμοι, κι όμως, με τα παιδιά είναι σαν να τους βλέπεις για
πρώτη φορά ­ ανακαλύπτεις τις χαρές της εξερεύνησης.

ΞΕΚΙΝΑΜΕ για το μικρό εκκλησάκι πάνω στο λόφο, από τα άπειρα που υπάρχουν στις
Κυκλάδες: χώρος ελάχιστος, στοιχειώδης… Το καλοκαίρι στις δόξες του ­ τα
ματάκια ορθάνοικτα και τ’ αυτιά στυλωμένα… Το μονοπάτι δύσβατο, ιδιαίτερα
για τα ποδαράκια των παιδιών, οι λυγαριές, τα σκίνα, οι ξερολιθιές, οι σαύρες,
τα ακούραστα μυρμήγκια, οι πασχαλίτσες. Το ίσο των τζιτζικιών ακατάπαυστο μας
συνοδεύει. Σταματάμε συχνά για να δούμε, να ακούσουμε, να μυρίσουμε, να
συλλέξουμε: πετραδάκια, ρίζες καλάμια… και νάτο στη στροφή του μονοπατιού
φάνηκε το εκκλησάκι: Α la chapelle! φωνάζει θριαμβευτικά ο γαλλόφωνος
πιτσιρίκος της παρέας, με ύφος που θυμίζει τον Ιβάν τον Τρομερό του Αϊζενστάιν
όταν οδήγησε αποφασιστικά το λαό του στο Καζάν: Να Καζάν! Α la chapelle! στο
εκκλησάκι! Οι άλλοι ακολουθούν καλπάζοντας πάνω στα καλάμια τους. Φτάνουμε στο
κατώφλι: ένας μεγάλος μονόλιθος το ορίζει.

Το μάνταλο σκουριασμένο. Καθώς ανοίγει η χαμηλή πόρτα, η βαριά λιθοδομή μας
υποδέχεται. Το εσωτερικό αποκαλύπτεται σπηλαιώδες, σκοτεινό, δροσερό,
μυστηριώδες, με το ιερό στο βάθος. Οι σχισμές των παραθύρων: φυγές προς τη
φύση και τον ουρανό. Μέσα από το κατώφλι περάσαμε από τον ένα κόσμο στον άλλο,
από τη φύση στην κατασκευή. Απλή ορθογώνια κάτοψη, κάλυψη με θολωτή κατασκευή
και υπερυψωμένο τρούλλο στο κέντρο ­ στο βάθος το ιερό με δύο κόγχες. Η
λιθοδομή του περιβλήματος «διαστέλλεται» εσωτερικά με την επεξεργασία ­
αψιδωτές κατασκευές ορίζουν διαδοχικά εσωτερικά «κατώφλια» που τονίζουν τον
κατά μήκος άξονα προς το ιερό αλλά και τον κατακόρυφο προς τον τρούλλο.

Ακόμα και σ’ αυτόν τον μικρό ορθογώνιο χώρο αναγνωρίζεις αυτό που έγραψε ο
δάσκαλός μας Π. Μιχελής στην «Αισθητική θεώρηση της Βυζαντινής Τέχνης» ότι:
«Το ενιαίο καθίσταται ταυτόχρονα πολλαπλό και το πολλαπλό ενιαίο…». Οι
μικροί χώροι είναι προνομιούχοι. Ο Leonardo da Vinci γράφει γι’ αυτούς στις
σημειώσεις του, ότι κρατάνε το πνεύμα στο σωστό δρόμο και ο Rilke σ’ ένα
κείμενό του: «Ηρεμείς σχεδόν μόνο με την ιδέα ότι είναι αδύνατο κάτι πολύ
μεγάλο να συμβεί σ’ αυτή τη στενότητα…».

Όμως, πέρα από τις διαστάσεις του, ο συγκεκριμένος χώρος εκφράζει αυτή τη
«μοναδική προσαρμογή, τη σύμμετρη, την άμεση, την σχεδόν ομοούσια του ανθρώπου
και του κτίσματος», όπως γράφει ο Victor Hugo στην «Παναγία των Παρισίων».

Με την ευκαιρία της μικρής μας περιπέτειας και με την συντροφιά των παιδιών
«αναγνώρισα» και πάλι τα πρωταρχικά στοιχεία της αρχιτεκτονικής: την κίνηση
και τη στάση, το κατώφλι και τη μετάβαση, την είσοδο, το όριο και το
περίβλημα, το υλικό και την επεξεργασία, τα ανοίγματα και τις φυγές, τις
δίδυμες σχέσεις: κρυφό – φανερό, κλειστό – ανοικτό, έξω – μέσα, χαμηλό –
υψηλό, μεγάλο – μικρό.

Ο φιλικός, ο οικείος μικρός χώρος, που μας υποδέχθηκε όταν δρασκελίσαμε το
κατώφλι, συμπυκνώνει χαρακτηριστικά που συναντάμε σε άπειρες παραλλαγές σε
αντίστοιχα κτίσματα της λαϊκής αρχιτεκτονικής ­ καλύβες, ξωκλήσια και σπίτια.
Οι παραλλαγές σ’ ένα απλό θέμα παραπέμπουν στη μουσική και στην «απίστευτη
ρυθμική ποικιλία, εγγενή στη λαϊκή μουσική» που διερεύνησε συστηματικά, με
επιστημονική ακρίβεια, ο Μπέλα Μπάρτοκ όχι για να μιμηθεί αλλά για να
αφομοιώσει τα μουσικά ιδιώματα της Ανατολικής Ευρώπης. Ο Γρηγόρης Σηφάκης στο
βιβλίο του «Ο Μπέλα Μπάρτοκ και το Δημοτικό Τραγούδι» γράφει: «Στην τελεία
αφομοίωση των καταβολών αυτών οφείλεται το ότι κατόρθωσε να δημιουργήσει ένα
ευδιάκριτο προσωπικό ύφος…».

Αν ήτανε δυνατό να αναπαραστήσεις με χρόνο τα όσα συμβαίνουνε στο χώρο θα
ανακάλυπτες όπως στη μουσική πυκνώσεις και αραιώσεις ενδεικτικές για την κάθε
φάση αυτής της μικρής διαδρομής. Το κατώφλι θα ήτανε ένας χρόνος που
αντιστοιχεί σε «παύση», σιωπή φορτισμένη με νοήματα, όπου συμπυκνώνεται η
έκφραση της αρχιτεκτονικής χειρονομίας.

Με τα κατώφλια αρθρώνεται ο χώρος και πραγματοποιείται η μετάβαση.

Στην εποχή της σύγχυσης που διανύουμε, σύγχυση μεταξύ «σκοπού και μέσων», όπως
έγραφε εδώ και σαράντα χρόνια ο Le Corbusier, νομίζω ότι οι αρχιτέκτονες
οφείλουν να επιστρέφουν στους στοιχειώδεις αυτούς χώρους που αναβλύζουν
πνευματικότητα και είναι ταυτόχρονα οικείοι σαν φιλικά πρόσωπα. Είναι οι χώροι
που όπως γράφει ο θεωρητικός της προϊστορίας Andre Leroi Gourhan «οδηγούν στην
εξημέρωση, με τη στενή έννοια του όρου». Αυτή την οικειότητα και το παράξενο
θάμπωμα από το χώρο που τύλιγε σαν μια τρυφερή αγκαλιά διάβασα στα μάτια των
παιδιών και στις κινήσεις τους, μέσα στο εκκλησάκι στη Νάξο. Κάθησαν στο
πέτρινο πεζούλι στην αρχή σιωπηλά μετά άρχισαν σιγά σιγά να τραγουδούν… Ένα
τραγουδάκι το καθένα. Ο χώρος έγινε ένα μουσικό όργανο, οι φωνούλες τους
γέμισαν το κενό…

Η Σουζάνα Αντωνακάκη είναι αρχιτέκτονας.