ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Τα παράθυρα

Στα χρόνια του ’60 σχεδιάσαμε μια πολυκατοικία στους Αμπελοκήπους, την πρώτη
νομίζω μιας σειράς που κατασκευάστηκαν με το σύστημα αντιπαροχής, με όλους
τους περιορισμούς που αυτό συνεπάγεται και ιδιαίτερα τα χρόνια εκείνα που το
σύστημα ήταν σε άνθηση.

Βάλαμε τότε, θυμάμαι, όλο το νεανικό μας πάθος μήπως πείσουμε τον εργολάβο για
κάποιες μετατοπίσεις από τα στερεότυπα της εμπορικής πολυκατοικίας, στα οποία
κατασκευαστές και κάτοικοι είχανε επαναπαυτεί. Στερεότυπα που αναφέρονται τόσο
στην κατανομή των διαμερισμάτων στο στερεό του κτιρίου με την κρίσιμη επιλογή
της κατακόρυφης επικοινωνίας και του προσανατολισμού των χώρων όσο και στην
επεξεργασία των ίδιων των κατοικιών, δηλαδή τους τύπους των διαμερισμάτων, την
κατανομή των χώρων και των ανοιγμάτων στην κάτοψη και την τομή.

Θυμάμαι, τότε, ότι μια μελλοντική κάτοικος, πριν να δει τα σχέδια, μας έκανε
ένα κήρυγμα για τις ευθύνες των μηχανικών και για τα χάλια της Αθήνας.
Χαρήκαμε ότι θα βρούμε συμπαράσταση όταν θα της δείξουμε τις προτάσεις για το
σπίτι της. Κι όμως, η κυρία όταν είδε ή μάλλον όταν δεν είδε αυτά που περίμενε
στο τυπικό τριάρι, απόρησε:

­ Εσείς δεν λέγατε πριν πως πρέπει να γίνει κάτι γι’ αυτή την πόλη; τη ρωτήσαμε.

­ Καλά κι από μένα θ’ αρχίσετε; μας απάντησε.

Ίσως αυτό λέει κάτι για πολλά θέματα που δεν αναφέρονται μόνο στην αρχιτεκτονική.

Θα ήθελα σήμερα που θυμήθηκα μια από τις πρώτες μας εμπειρίες να σταθώ μόνο σε
μια «λεπτομέρεια» κι αυτό γιατί οι λεπτομέρειες και στην αρχιτεκτονική αξίζουν
ιδιαίτερης προσοχής και όπως έγραψε ο Mies van der Rohe «Ο Θεός κατοικεί στη λεπτομέρεια».

Η λεπτομέρεια κρίνει σε μεγάλο βαθμό το ήθος και το ύφος του κτιρίου, θα
πρέπει όμως η λεπτομέρεια να ανάγεται πάντα στο σύνολο, ώστε να ελέγχεται σε
όλες τις φάσεις του έργου, πού σταματάει η επεξεργασία και πού αρχίζει η
φλυαρία. «Πού τελειώνει η ποίηση και αρχίζει η περιποίηση», όπως μας έλεγε
ένας φίλος.

Θα ήθελα λοιπόν σήμερα να σταθούμε σε ένα παράθυρο, στις αναλογίες, στις θέες,
στον προσανατολισμό. Δεν πίστευα ποτέ, τότε που σχεδιάζαμε αυτό το μικρό
διαμέρισμα στους Αμπελοκήπους, ότι όλη η ζωή της αγαπημένης μου θείας
Δέσποινας, που έζησε σχεδόν τριάντα χρόνια στο μικρό σπιτάκι και είναι τώρα
κατάκοιτη στο δωμάτιο που της σχεδιάσαμε, θα είχε συγκεντρωθεί σ’ αυτό το
μακρόστενο παράθυρο που βλέπει τον ουρανό και την απέναντι πολυκατοικία. Από
αυτό παρατηρεί τις κινήσεις των πουλιών και τις μεταβολές του φωτός κι από
αυτό άνοιξε φιλίες με δύο άσπρα περιστέρια…

Έχουν πολλά γραφεί για τα παράθυρα ­ λογοτεχνικές περιγραφές και ποιήματα ­
που πραγματικά ή μεταφορικά αναφέρονται σ’ αυτά. Για μας τους αρχιτέκτονες τα
παράθυρα είναι ένα από τα πιο πολύτιμα υλικά της δουλειάς μας. Είναι τα μάτια
του κτιρίου προς τον έξω κόσμο, προς τη φύση και την πόλη. Οι ταχύτητες των
αυτοκινήτων έχουν διαταράξει τη σχέση των απέναντι παραθύρων, γιατί ο δρόμος
ανάλογα με το φόρτο της κυκλοφορίας διακόπτει συνήθως σαν βαθύ ποτάμι την
επαφή των απέναντι. Όμως τα παράθυρα παραμένουν και προκαλούν τα βλέμματα
ακόμα και σ’ αυτές τις δύσκολες περιπτώσεις.

Ο Le Corbusier υποστήριξε με πάθος τις οριζόντιες ταινίες των παραθύρων ­ μια
άποψη που αναδεικνύει την ελεύθερη διάταξη των τοίχων στο εσωτερικό του
κτιρίου: το «plan libre» και την ουδετερότητα, την αυτονομία του φέροντος
οργανισμού. Ο ίδιος όμως ο Le Corbusier σε έργα του, όπως π.χ. στην εκκλησία
της Ronchamp, στο Νότο της Γαλλίας, επιλέγει τα μικρά παράθυρα που ανοίγονται
στους χοντρούς τοίχους του περιβλήματος και φιλτράρουν το φως ανάλογα με την
ώρα, καθώς ο ήλιος γλιστράει ανάμεσα από τις διαμορφωμένες σχισμές των τοίχων…

Τα παράθυρα είναι τα στοιχεία που εσωτερικοποιούν τον υπαίθριο χώρο. Ας
σκεφτούμε πόσα προσφέρουν τα παράθυρα σε μια πλατεία π.χ. στη «θεατρικότητα»
του χώρου, στις αλλαγές που προκύπτουν από τα φώτα που ανάβουν από
διαφορετικές κατευθύνσεις και τις διαφορετικές εποχές και ώρες. Η πόλη τη
νύχτα μεταμορφώνεται, οι σχέσεις του πλήρους και του κενού αλλάζουν, οι
συμμετρίες καταλύονται. Το τυχαίο θριαμβεύει. Η πόλη την κάθε νύχτα αλλάζει. Ο
Victor Hugo στα 1844 γράφει σ’ ένα από τα κείμενά του για το Nemours τη νύχτα:
«Όλο αυτό δεν ήτανε ούτε πόλη ούτε εκκλησία ούτε ποτάμι ούτε χρώμα ούτε φως
ούτε σκιά, ήτανε ονειροπόληση…».

Η Σουζάνα Αντωνακάκη είναι αρχιτέκτονας.