ΠΡΟΣΩΠΑ Ταινίες κατά της ομοιομορφίας

Το Φεστιβάλ της Βενετίας τον τίμησε με το Χρυσό Λιοντάρι για μια σταδιοδρομία
που σημαδεύτηκε από την ιστορία και σημάδεψε την ιστορία του κινηματογράφου.

Αντρέι Βάιντα. «Ο πολιτικός κινηματογράφος τελείωσε γιατί δεν ήταν πια αναγκαίος»

Ο ΒΑΪΝΤΑ είναι ένας από τους μεγάλους σκηνοθέτες μιας άλλης εποχής, όταν ο
κόσμος έβλεπε ταινίες για να μάθει, να καταλάβει, να συμμετάσχει, να
ονειρευτεί τη δικαιοσύνη. Είναι από εκείνους τους σκηνοθέτες που έδωσαν στον
κινηματογράφο καρδιά και λογική και έγραψαν ιστορία ­ πολιτική, κοινωνική, του
κινηματογράφου και της τέχνης. Το σινεμά φαίνεται πως δεν τους έχει πια
ανάγκη. Μπορεί ο πόνος, η αδικία, η ελπίδα να εξακολουθούν, όπως και τότε, να
κυριαρχούν στον κόσμο, ωστόσο φαίνεται πως δεν υπάρχει πια ανάγκη να μιλήσει
κανείς γι’ αυτά στον κινηματογράφο. Οι άνθρωποι δεν θέλουν πια να ξέρουν για
τον εαυτό τους, αρνούνται να παρατηρήσουν και να ασχοληθούν με την ανθρώπινη
υπόσταση. Όταν πηγαίνουν στον κινηματογράφο, αναζητούν συγκινήσεις εύκολες και
ευκολολησμόνητες. Αλλά ο Αντρέι Βάιντα, ο οποίος αποκάλυψε την τραγωδία της
Πολωνίας στην εποχή των ναζί και υπό τη σοβιετική εξουσία, αλλά και τη γέννηση
της Αλληλεγγύης και του λαϊκού αγώνα για ελευθερία σε ταινίες, όπως οι
«Στάχτες και Διαμάντια», «Γη της Επαγγελίας», «Άνθρωπος από Μάρμαρο»,
«Άνθρωπος από Σίδερο», δεν υπηρετεί αυτό τον κινηματογράφο.

Στα 72 του, ο Βάιντα γυρίζει αυτή την εποχή μια ταινία με θέμα το επικό ποίημα
«Παν Ταντέους» του Άνταμ Μιτσκιέβιτς ­ ενός ποιητή των αρχών του 19ου αιώνα
που είναι για την Πολωνία ό,τι ο Πούσκιν για τη Ρωσία ή ο Γκαίτε για τη
Γερμανία. Γιατί άραγε μια ιστορία του παρελθόντος; «Επειδή οι άνθρωποι
αισθάνονται όλο και περισσότερο το κενό σε μια κοινωνία χωρίς ρίζες», λέει ο
σκηνοθέτης στη «Ρεπούμπλικα», «αισθάνονται την ανάγκη να αμυνθούν και
εξεγείρονται εναντίον της καλπάζουσας ομοιομορφίας, νιώθουν όλο και
περισσότερο την ανάγκη για μια εθνική ταυτότητα». Ο κινηματογράφος είναι πλέον
το μοναδικό πεδίο δράσης του, αφού έχει πάψει από καιρό να ασχολείται ενεργά
με την πολιτική. «Στις δεκαετίες του ’70 και του ’80», εξηγεί, «προσπαθούσαμε
να περάσουμε πολιτικά μηνύματα μέσα από τις ταινίες μας. Κι όταν ήταν
απαραίτητο, οι διανοούμενοί μας, που από παράδοση αισθάνονται πως έχουν
καθήκον να βοηθούν την κοινωνία, συντάχθηκαν με την Αλληλεγγύη και κατέβηκαν
στις εκλογές του ’89: εγώ εκλέχτηκα γερουσιαστής, αλλά μετά, σε διαδοχικές
εκλογές, ο λαός βρήκε τους εκπροσώπους του κι εμείς επιστρέψαμε στη δουλειά
μας». Όσο για τον πολιτικό κινηματογράφο, «τελείωσε επειδή δεν ήταν πια
αναγκαίος: η δημοκρατία σου επιτρέπει να ξέρεις ό,τι συμβαίνει, ενώ στην
κομμουνιστική περίοδο ο κόσμος έψαχνε στις ταινίες μας για σιωπηρά μηνύματα
υποστήριξης και εξέγερσης».