ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Ο ξένος ψυχισμός

Ο Ιρακινός Κάντερ Κόρουαν έπνιξε στον Κορινθιακό Κόλπο την αδελφή του επειδή
ήταν αντίθετος στις ερωτικές σχέσεις που διατηρούσε. Ο αδελφοκτόνος έδρασε ως
εντολοδόχος της οικογένειας και σε σύμπνοια με το Κοράνι που απαγορεύει τις
προγαμιαίες σχέσεις.

ΤΟ αυγουστιάτικο έγκλημα προκάλεσε την αναμενόμενη οργή και αποτροπιασμό,
αποκάλυψε όμως και κάτι ακόμα που αξίζει τον κόπο να επισημανθεί. Έφερε στο
προσκήνιο το καθησυχαστικό φάντασμα της «βάρβαρης Ανατολής». Ένα φάντασμα που
σφραγίζει όλες τις αναπαραστάσεις της Δύσης στην Ανατολή. Ο Έντουαντ Σαΐντ
συνεχώς επιβεβαιώνεται. Τα στερεότυπα της εξελιγμένης Δύσης και της βάρβαρης
Ανατολής ενσκήπτουν απαράλλαχτα.

Η αντιμετώπιση του εγκλήματος δεν αποτέλεσε εξαίρεση. Τα ΜΜΕ ήσαν ομόφωνα. «Το
διέπραξε ως Ιρακινός. Ακολουθώντας τις επιταγές της πολιτισμικής του
ιδιαιτερότητας. Έτσι κάνουν αυτοί οι Μουσουλμάνοι». Αυτή ήταν η υφέρπουσα
ερμηνεία πίσω από τα λιγότερο ή περισσότερο ειρωνικά σχόλια που πλαισίωσαν το
περιστατικό. Η συνήθης ανεξάντλητη επινοητικότητα στην ερμηνεία τέτοιων
ακραίων συμπεριφορών αυτόματα ακυρώνεται.

Αρκεί κανείς να αναλογισθεί τη διαφορετική μεταχείριση που απολαμβάνουν
αντίστοιχα οικογενειακά δράματα με δράστες προερχόμενους από τη Δύση και
μπολιασμένους με τις δυτικότροπες ηθικές και πρακτικές. Ο Άγγλος, ο Γάλλος ή ο
Έλληνας, που σπρωγμένος, κύριος οίδε, από πιο μείγμα ατομικής και κοινωνικής
παθολογίας φονεύει τη γυναίκα ή την αδελφή του, γι’ αυτόν ουδείς διανοείται να
δηλώσει «το έκανε ως Άγγλος, ως Γάλλος ή ως Έλληνας».

Όταν πρόκειται για πολιτισμένους λαούς η ιδιαιτερότητα του ψυχισμού θα μπει
αμέσως στο στόχαστρο των κάθε λογής ερμηνειών. Μια στρατιά συνήθως υπόπτων
ψυχολόγων, ψυχιάτρων κ.λπ. θα αναλάβει να προσφέρει στο αδημονούν κοινό την
ερμηνευτική κατανοησιμότητα του εγκλήματος. Ανάλογα με τις θεωρητικές και
ιδεολογικές προτιμήσεις του κάθε ειδικού τα αίτια συνήθως θα αναζητηθούν στα
τραύματα και τα δεινά της παιδικής ηλικίας, στην κρίση ταυτότητας της
εφηβείας, στις αντιξοότητες του ενηλίκου βίου. Ο ψυχισμός του δράστη θα μπει
κάτω από μεγεθυντικό φακό.

Τώρα όμως; Τι αλήθεια συμβαίνει όταν ο δράστης δεν είναι «ένας από εμάς;». Τι
αλήθεια συμβαίνει όταν ο δράστης φέρει τη σφραγίδα και το στίγμα του «ξένου»,
του «άλλου»;

Η παρέκκλιση ερμηνεύεται ως σύμπτωμα της εν γένει πολιτισμικής κατωτερότητας.
Η ψυχολογιοποίηση αμέσως ως δια μαγείας παύει. Εξαφανίζεται ως περιττή ή
πολυτελής. Λες και οι βάρβαροι της Ανατολής δεν διαθέτουν, δεν «δικαιούνται
διά να διαθέτουν» ψυχισμό. Λες και τα πολύπλοκα, σκοτεινά και δισεντόπιστα
μονοπάτια του ψυχισμού είναι αποκλειστικό προνόμιο των κατοίκων της Δύσης. Οι
άλλοι πορεύονται μόνον υπό τας επιταγάς των ιερών – βεβήλων παραδόσεών τους.
Δεν διαθέτουν ελευθερία βούλησης, δεν διαθέτουν ασυνείδητες ενορμήσεις. Μέσα
από το βλέμμα που τους απευθύνουμε ο ψυχισμός τους θαρρείς και έχει πλήρως
αφομοιωθεί έως τελικής εξαφάνισης από το πολιτισμικό τους πλαίσιο.

Ουδείς διανοείται φυσικά να υποβάλει τον Κάντερ Κόρουαν σε ψυχολογική εξέταση.
Η αναφορά στην πολιτισμική ιδιαιτερότητα αρκεί.

«Το έκανε ως Ιρακινός». Πόση κρυμμένη βία δεν κρύβει άραγε μια τέτοια
σχηματοποίηση του άλλου, πόση βία δεν ελλοχεύει μέσα σε αυτή την «αθώα»
μεταμόρφωση του άλλου σε πολιτισμικό ανδρείκελο.

Αν ο ψυχολογισμός, η αναγωγή όλων των προβλημάτων σε ψυχικούς όρους,
συγκαλύπτει και παραμορφώνει την πραγματικότητα, τι να πεις για τη συγκάλυψη
και την παραμόρφωση που γεννά ο οριονταλισμός;

Ο ξένος ως φορέας δεινών και μιασμάτων. Όχι, σίγουρα δεν είναι αυτός ο
καλύτερος τρόπος για να πεισθούμε ότι είμαστε μέσα στην πρόοδο και την
εξέλιξη. Σίγουρα δεν είναι ο καλύτερος τρόπος για να καταπολεμήσουμε τη
ρητορεία και την κενολόγο μεγαλοστομία που εμπεριέχονται στον τόσο ακριβό στις
μέρες μας λόγο περί πολυ-πολιτισμικότητας και ανοχής στην κουλτούρα του διαφορετικού.

Η ηγεμονεύουσα κουλτούρα άλλωστε, αυτάρεσκη καθώς είναι μέσα στον εγωκεντρισμό
της, εθελοτυφλεί μπροστά στα δικά της σκοτεινά και βάρβαρα σημεία. Την ίδια
μέρα που ο Ιρακινός διέπραττε το ιρακινό του έγκλημα, σε ένα διαμέρισμα της
φλεγόμενης Αττικής βρέθηκαν τα αποσυντεθειμένα πτώματα δύο εγκαταλελειμμένων
στη μοίρα τους γερόντων. Για δέκα ημέρες οι γείτονες νόμιζαν πως «εκείνο που
μύριζε στην πολυκατοικία ήταν τα σκουπίδια».

Ίσως αυτό στη «βάρβαρη» κουλτούρα της Ανατολής να είχε αποτραπεί, αφού εκεί οι
ηλικιωμένοι τυγχάνουν μιας άλλης μεταχείρισης που δεν μεταμορφώνει τη μυρωδιά
του νεκρού σώματος σε σκουπίδι. Συνήθεια που δεν εφαρμόζεται μόνο στο σώμα του
νεκρού αλλά ενίοτε και στον ζωντανό ψυχισμό του.

Ο κάθε πολιτισμός εκτρέφει τις δικές του βαρβαρότητες.

Η Φωτεινή Τσαλίκογλου είναι καθηγήτρια στο Τμήμα Ψυχολογίας του Παντείου Πανεπιστημίου.