ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Ο «υπαίθριος βίος»

Σ’ έναν πρόσφατο αρχιτεκτονικό διαγωνισμό για ένα πανεπιστημιακό συγκρότημα η
συνοπτική κριτική σε ένα συγκεκριμένο προσχέδιο ήταν: «Η πρόταση δεν συνάδει
με την αρχιτεκτονική ενός δημόσιου κτιρίου».

Το θέμα της αρχιτεκτονικής των δημόσιων κτιρίων είναι απέραντο και δεν χωράει
ούτε διαγραμματικά στο μικρό αυτό κείμενο. Εκείνο όμως που ήθελα να τονίσω εδώ
είναι η σημασία του υπαίθριου χώρου που υποδέχεται τα δημόσια κτίρια πέρα από
το ύφος, την επεξεργασία των επιφανειών και τη διάταξη των κτιριακών οίκων. Η
προτεραιότητα που δίνεται στο κενό, αυτό τον ζωτικό χώρο της σύνθεσης, κρίνει
σ’ ένα βαθμό τον χαρακτήρα του αρχιτεκτονικού συνόλου.

Η ελληνική και γενικότερα η μεσογειακή αρχιτεκτονική έχουν βασιστεί στην
άρρηκτη σχέση υπαίθριος – κλειστός χώρος, σε όλες τις κλίμακες των έργων. Από
το μικρό, ελάχιστο προσκυνητάρι έως τα παρεκκλήσια, τα σπίτια, τους οικισμούς
και τα δημόσια κτίρια, το ύπαιθρο «παίζει» και διεισδύει στον κλειστό χώρο,
προσδίδοντας τον δισυπόστατο χαρακτήρα στους ενδιάμεσους χώρους, τόσο οικείους
στην παραδοσιακή αρχιτεκτονική. Για μας τους αρχιτέκτονες που δουλεύουμε στα
νότια κλίματα ισχύει αυτό που είπε μεταξύ των άλλων ο αρχιτέκτων Γ. Σαπόρτας
το 1933, στην Αθήνα, στο IV CIAM: «Τα νότια κλίματα παρέχουν στον αρχιτέκτονα
διαφορετικάς ευκαιρίας δημιουργίας που επιτρέπουν να οικοδομήση με
περισσοτέραν ελευθερίαν, με μεγαλυτέραν ελαστικότητα και περισσοτέραν χάριν
παρά εις τα βόρεια κλίματα. Ας μη αντιγράφωμεν τυφλά και χωρίς συζήτησιν τους
τύπους άλλων χωρών· ας μελετώμεν ολιγώτερον τας αραιάς εικόνας των βιβλίων που
μας στέλλουν αι εκείθεν των Άλπεων χώραι. Ας συμμορφωθώμεν με το κλίμα και τα
ιδιάζοντα χαρακτηριστικά της χώρας μας». Αυτά και άλλα πολλά ενδιαφέροντα
ειπώθηκαν στο IV CIAM, το Διεθνές Συνέδριο Σύγχρονης Αρχιτεκτονικής, που έγινε
στο πλοίο «Πατρίς ΙΙ», στο ταξίδι Μασσαλία – Πειραιάς και επιστροφή, τον
Αύγουστο του 1933, με θέμα «Λειτουργική Πόλη». Στην Ελλάδα, στους
παραδοσιακούς οικισμούς, οι δρόμοι, τα πλατώματα, οι πλατείες, οι σκιερές
στοές είναι πραγματικοί τόποι επικοινωνίας, αυτό που διδάσκουν σε μας τους
«ειδικούς» δεν είναι μόνο ο μαγικός τρόπος που έχουν ενταχθεί σε ένα «σύνολο»
ούτε φυσικά οι «γραφικότητες» που αποτελούν εξωτερικές και εύκολες αναγνώσεις,
αλλά όλες εκείνες οι ευρηματικές λύσεις που συνδέουν τα διαφορετικά επίπεδα
και τις ενδιάμεσες στάθμες και τα μεταμορφώνουν σε «ένα τσαμπί από τόπους» που
συγκρατούν και συγκροτούν τους οικισμούς και την ανθρώπινη κοινότητα.

Η «ποιότητα της κίνησης» όπως υποστήριξε με πάθος ο Le Corbusier είναι από τις
πρωταρχικές αρετές κάθε αρχιτεκτονικής πρότασης. Το πικρό σχόλιό του από τον
αρχιτεκτονικό διαγωνισμό του Μεγάρου των Σοβιέτ (που αποτέλεσε κρίσιμο σταθμό
για την πορεία του μοντέρνου κινήματος στα χρόνια του ’30) ήταν: «Δεν
εκτιμήθηκε από την κριτική επιτροπή η ποιότητα της εσωτερικής κυκλοφορίας που
χαρακτηρίζει τη φύση μας…». Και αλλού, στο «Entretien», γράφει: «Η ποιότητα
της κίνησης είναι η βιολογική αρετή του έργου… Η επικοινωνία είναι κάτι
πολύπλοκο και πραγματικά και μεταφορικά. Δεν αρκεί να ενώσεις απλώς το σημείο
Α με το σημείο Β, με τη μικρότερη σε μήκος ευθεία. Αλλά έχει σημασία ο τρόπος
που ενώνονται δύο σημεία: η διαδρομή, οι ενδιάμεσες στάσεις, οι πιθανές
διευρύνσεις ή παρακάμψεις, που πλουτίζουν την πορεία και ευνοούν συναντήσεις
που αλλιώς αποκλείονται, εντείνοντας τον χαρακτήρα του δημόσιου χώρου. Από την
επεξεργασία της κίνησης εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό η «λειτουργικότητα του
συνόλου». Η «λειτουργικότητα»: διφορούμενη και παρεξηγημένη λέξη που η απλοϊκή
ερμηνεία της οδήγησε σε μια διαγραμματική αρχιτεκτονική αποξηραμένη και
στερημένη από τους χυμούς της ζωής.

Ο «υπαίθριος βίος των Ελλήνων», για να θυμηθούμε τον Περικλή Γιαννόπουλο,
αποτελεί πολύτιμο δεδομένο για τους αρχιτέκτονες και τους προφυλάσσει από
κακοτοπιές και εξεζητημένες φανταχτερές επιφανειακές εικόνες. Αναζητώντας τις
ποιότητες που κρύβονται σε όλες τις διαβαθμίσεις των σχέσεων, υπαίθριος
κλειστός χώρος προσεγγίζεται ο «πνευματικός πυρήνας της αρχιτεκτονικής». Τα
πράγματα όμως δεν είναι τόσο απλά ούτε στις μικρής κλίμακας παρεμβάσεις ούτε
ακόμα περισσότερο στα μεγάλα δημόσια έργα. Συνήθως τα προγράμματα αναφέρονται
κυρίως στους κλειστούς χώρους και η αναλογία των χώρων κίνησης ή
«διαλείμματος» είναι περιορισμένη. Στον ιδιωτικό αλλά και στον δημόσιο τομέα
υπάρχει στα προγράμματα μια «βουλιμία», θα έλεγα, για χώρους ιδιωτικούς
κλειστούς και περιχαρακωμένους. Καθώς οι διατιθέμενες επιφάνειες εκμετάλλευσης
είναι περιορισμένες, όλες εκείνες οι ποιότητες της εσωτερικής ή εξωτερικής
κυκλοφορίας και των ενδιάμεσων περιοχών είναι πολύ δύσκολο να πραγματοποιηθούν
με όλες τις καλές προθέσεις των αρχιτεκτόνων. Τα προγράμματα προβλέπουν
κινήσεις μονοσήμαντες, αποκλείουν τις τόσο οικείες στον τόπο μας ημιυπαίθριες
διαδρομές και τις πλατείες, που δεν είναι εξάλλου στις πρώτες προτεραιότητες χρηματοδότησης.

Στο Πολυτεχνείο Κρήτης, στα Χανιά, που σχεδιάστηκε το 1982 και χτίζεται κατά
φάσεις, η γενέτειρα της σύνθεσης ήταν η κεντρική πλατεία: τόπος διαλείμματος
με σκιερά δέντρα, νερό και καθιστικά. Το συγκρότημα λειτουργεί εδώ και χρόνια,
νέα τμήματα εγκαινιάζονται και η πλατεία, ο πυρήνας του συγκροτήματος,
παραμένει μια ακόμα χωματερή. Οι φοιτητές κάποτε έβαλαν εκεί μια πινακίδα. ΜΗΝ
ΠΑΤΑΤΕ ΤΟ ΠΡΑΣΙΝΟ.

Η Σουζάνα Αντωνακάκηείναι αρχιτέκτονας.