Θυσίες στις αγορές…

Η συζήτηση για τον νεοφιλελευθερισμό έχει απλωθεί σε όλα τα μήκη και τα
πλάτη της Γης.

Η λειτουργία της οικονομίας της αγοράς δεν εγγυάται την επιβίωση του συνόλου του πληθυσμού. Και εδώ μπαίνει το κοινωνικό μοντέλο, με τις έννοιες της συλλογικότητας και της αλληλεγγύης

Από τον Ρήγκαν και τη Θάτσερ μέχρι σήμερα, επί μία σχεδόν εικοσαετία, το
μήνυμα της πλήρους απελευθέρωσης της αγοράς ­ σε διεθνή κλίμακα ­ εξακολουθεί
να προκαλεί εκδηλώσεις λατρείας, σαν να πρόκειται για νέα θρησκεία, αλλά και
σφοδρή κριτική από κοινωνιολόγους και οικονομολόγους που επισημαίνουν τις
αρνητικές πλευρές της «νέας οικονομικής τάξης».

Ο Γάλλος πολιτικός συγγραφέας και διανοητής Ζαν-Πολ Φιτουσί επιχειρεί με το
σημερινό άρθρο του να βάλει μια τάξη στα ιδεολογήματα περί νεοφιλελευθερισμού
και στην πολιτική διάσταση του φαινομένου:

«Πως εξηγείται η ομοιότητα του πολιτικού λόγου σε όλες τις γωνιές του πλανήτη;
Η πρώτη απάντηση είναι ότι η παγκοσμιοποίηση του λόγου είναι συνέπεια της
παγκοσμιοποίησης των αγορών, ότι η ορθή οικονομική πολιτική διδάσκεται παντού
και ότι το Πανεπιστήμιο Λουμούμπα της Μόσχας έχει πια κλείσει. Σύμφωνα με τη
λογική αυτή, κάθε χώρα αντιμετωπίζει πάνω-κάτω τα ίδια προβλήματα, υπόκειται
στους ίδιους περιορισμούς και αγωνίζεται να ενταχθεί στις ίδιες αγορές. Σε ένα
τέτοιο περιβάλλον, η αξιοπιστία, η ανταγωνιστικότητα και ο εκσυγχρονισμός
είναι τα βασικά συστατικά μιας εθνικής στρατηγικής.

ΑΝΤΑΓΩΝΙΣΜΟΣ

»Η αγορά είναι πλέον το μόνο σύστημα μέσω του οποίου οργανώνεται ο
ανταγωνισμός των εθνών και η κατανομή πλούτου και θέσεων στο εσωτερικό τους.
Όποιες και αν είναι οι αρχικές προθέσεις, η αγορά προωθεί τον ανταγωνισμό και
την κατάκτηση νέων αγορών. Και όποια χώρα αποπειράται να εφαρμόσει τον
«σοσιαλισμό», όποια μορφή και αν έχει στη σημερινή εποχή, ξεκινά με ένα
σημαντικό μειονέκτημα ως προς την ανταγωνιστικότητά της.

»Αυτή τουλάχιστον είναι η γενική πεποίθηση από τότε που κατέρρευσε το Τείχος
του Βερολίνου. Ακόμη και αν κάποιος πιστεύει ότι η εθνική συνοχή και
αλληλεγγύη δεν αποτελεί εμπόδιο στην ανταγωνιστικότητα, αλλά υπό ορισμένες
συνθήκες μπορεί να είναι και σημαντικό πλεονέκτημα, είναι υποχρεωμένος να
αναγνωρίσει ότι το μοντέλο που στηρίζεται σε μια τέτοια αρχή είναι εξίσου
εύθραυστο με εκείνο που οδηγεί στα αντίθετα συμπεράσματα ­ και, επιπλέον,
ανήκει στη μειοψηφία.

ΚΟΙΝΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ

»Όλες οι χώρες είναι έτσι υποχρεωμένες να εργάζονται για την αύξηση της
περιμέτρου της αγοράς (με τις ιδιωτικοποιήσεις), όπως και της
αποτελεσματικότητάς της (με την απελευθέρωση). Οι απαιτήσεις αυτές
επιβάλλονται σε όλες τις κυβερνήσεις ανεξαρτήτως του «χρώματός» τους και
αποτελούν κατά κάποιο τρόπο το «κοινό πρόγραμμα» των βιομηχανικών χωρών. Το
σύστημα της μεικτής οικονομίας ­ η αναζήτηση δηλαδή μιας αρμονίας ανάμεσα στον
δημόσιο και τον ιδιωτικό τομέα ­ έχει περιπέσει σε αχρηστία.

»Σε αυτό το πλαίσιο, η πλήρης απασχόληση και η μάχη κατά των ανισοτήτων
αποτελούν στόχους λογικούς ή ουτοπικούς, ανάλογα με το πόσο προχωρημένο είναι
το πρόγραμμα που εφαρμόζεται. Είναι δυνατοί και λογικοί όταν δεν πλήττουν την
ανταγωνιστικότητα της συγκεκριμένης χώρας, όταν δηλαδή δεν οδηγούν σε
μισθολογικές πιέσεις. Σε αντίθετη περίπτωση, θα αυξανόταν ο πληθωρισμός ή θα
μειώνονταν τα κέρδη των επιχειρήσεων, με αποτέλεσμα ύφεση των οικονομικών
δραστηριοτήτων. Είτε το ένα συμβεί είτε το άλλο, η πλήρης απασχόληση
ανατρέπεται και η κατάσταση στον χώρο της εργασίας επιστρέφει στο επίπεδο που
συμβαδίζει με την απουσία πληθωρισμού και τις απαιτήσεις των επιχειρήσεων να
έχουν κέρδη.

ΟΙ ΜΙΣΘΩΤΟΙ

Ο θρίαμβος της αγοράς είναι ασφαλώς ο θρίαμβος του καπιταλισμού. Η απόδοση του
κεφαλαίου είναι αντιστρόφως ανάλογη με τη διαπραγματευτική δύναμη των
μισθωτών, η οποία με τη σειρά της μεγαλώνει όσο μια χώρα πλησιάζει την πλήρη
απασχόληση. Σε μια χώρα όπου το σύστημα κοινωνικής προστασίας είναι
γενναιόδωρο και το δικαίωμα στην εργασία διαδεδομένο, η πλήρης απασχόληση θα
οδηγούσε σε «υπέρμετρη» αύξηση της διαπραγματευτικής δύναμης των μισθωτών, με
αποτέλεσμα να μειωθεί η απόδοση του κεφαλαίου.

ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ

Κατά συνέπεια, όσο μεγαλύτερη είναι η κοινωνική προστασία τόσο μεγαλύτερη
πρέπει να είναι και η ανεργία, ώστε να ελέγχονται οι μισθολογικές διεκδικήσεις.

Μόνον οι χώρες που χαρακτηρίζονται από ένα φτωχό σύστημα κοινωνικής προστασίας
­ όπου δηλαδή η αγορά εργασίας είναι ελαστική ­ μπορούν να εφαρμόσουν πολιτική
πλήρους απασχόλησης. Έτσι εξηγείται η διαφορά δυναμισμού ανάμεσα στις Ηνωμένες
Πολιτείες και την Ευρώπη.

Η ιδεολογία της αγοράς, πάντως, έχει έναν σημαντικό περιορισμό: η λειτουργία
της οικονομίας της αγοράς δεν εγγυάται την επιβίωση του συνόλου του πληθυσμού.
Και εδώ μπαίνει το κοινωνικό μοντέλο, με τις έννοιες της συλλογικότητας και
της αλληλεγγύης. Αγορά και «σοσιαλισμός» είναι έτσι άρρηκτα συνδεδεμένα, αφού
η πρώτη δεν έχει νόημα χωρίς τον δεύτερο.

Όσο μεγάλος και αν είναι ο ενθουσιασμός τους για τη νέα ιδεολογία οι χώρες
στις τέσσερις γωνιές του κόσμου δεν πρέπει να εφαρμόσουν μεταρρυθμίσεις που
αργά ή γρήγορα θα τις θέσουν αντιμέτωπες με το δίλημμα ποια κομμάτια του
πληθυσμού είναι διατεθειμένες να θυσιάσουν».