[ ΤΟ ΣΤΙΓΜΑ ΤΗΣ ΗΜΕΡΑΣ ]

Η στάση του κοινού απέναντι στην αρρώστια, οι κοινωνικές αναπαραστάσεις που
ενεργοποιεί η «επάρατος νόσος» είναι ένας εξαιρετικά καθαρός μεγεθυντικός καθρέφτης.

Μία και μόνο ηδονή υπάρχει, να είσαι ζωντανός, όλα τ’ άλλα
είναι αθλιότης

Τσέζαρε Παβέζε

ΣΤΟ χάραμα της νέας χιλιετίας η επικράτεια της ψυχοπαθολογίας του στίγματος
μας αποκαλύπτει πόσο αλλοτινές σκοταδιστικές εποχές εξακολουθούν να κομίζουν,
εις πείσμα όλων των καιρών, εις πείσμα όλων των εκσυγχρονιστικών οραμάτων το
δικό τους αναλλοίωτο και πανίσχυρο ήθος.

«Θα εκπέμπονται ρύποι στην ατμόσφαιρα της περιοχής μας», είπαν. «Θα
εκπέμπονται ιοί, ιοί καρκίνου». «Θα φορτίζονται ψυχολογικά τα παιδιά μας από
τη θέα των αρρώστων».

Και έτσι απλά, με τέτοιου είδους «πειστικά» και πιεστικά επιχειρήματα δώδεκα
κάτοικοι στο Γουδί επιδιώκουν να αποτρέψουν την εγκατάσταση ξενώνα φιλοξενίας
καρκινοπαθών παιδιών της ανθρωπιστικής οργάνωσης «Φλόγα». Τόσο έντονη είναι
μάλιστα η αντίδρασή τους, ώστε δηλώνουν ότι θα φθάσουν μέχρι το Συμβούλιο της
Επικρατείας, «προκειμένου να δικαιωθούν».

Δεν θα οφείλαμε ίσως να εκπλαγούμε από μια τέτοια συμπεριφορά, μια και διόλου
σπάνια δεν είναι τα δείγματα αναλγησίας και κοινωνικού ρατσισμού που μας περιστοιχίζουν.

Ο φόβος της μετάδοσης, γνωστός ήδη από την εποχή που έβαζαν κουδούνια στους
λεπρούς, είναι ένα εύστοχο πρόσχημα, ένα προσωπείο για να καλύψει άλλους πιο
ουσιαστικούς, πιο καταλυτικούς φόβους. Είναι ενδιαφέρον να δούμε πόσο οι
συλλογικές αναπαραστάσεις του κοινού για την αρρώστια δεν δομούνται πάνω στη
βάση μιας αποκτημένης γνώσης, αλλά περιλαμβάνουν και έναν βαθύ πυρήνα που
αντιστέκεται στη γνώση και τον ορθολογισμό, έναν πυρήνα ανορθολογισμού και
ανυπόστατου φόβου.

Ίσως να είναι και εδώ ο αρχέγονος, πανάρχαιος φόβος που ερμηνεύει αυτό που σε
πρώτη όψη μοιάζει ανεξήγητο. Ο φόβος που γεννά το πιο πανίσχυρο όλων των
φαντασμάτων. Το φάντασμα του θανάτου. Και η φαντασίωση παντοδυναμίας που
πρέπει με κάθε θυσία να διατηρηθεί «εγώ δεν θα είμαι ποτέ σαν και αυτούς», που
σημαίνει «εγώ δεν θα πεθάνω ποτέ». Άρα το στίγμα δεν με αγγίζει, άρα μπορώ
κατά βούληση να το ασκώ.

Σε ένα ασυνείδητο συλλογικό επίπεδο ο εξοστρακισμός εκείνου που υπενθυμίζει με
την παρουσία του τον θάνατο είναι ένα μαγικό ξόρκι. Μας βοηθά ώστε να κάνουμε
«σαν να μην υπάρχει ο θάνατος». Σαν να μην υπάρχει η ασθένεια. Και επινοούμε
λέξεις για να κρύψουμε αυτό που δεν κρύβεται. Λέξεις στη θέση άλλων λέξεων για
να δηλώσουν αυτό που δεν πρέπει να δηλωθεί. Η επινοητική μηχανή των
ανονόμαστων λέξεων: «η επάρατος», «η κακιά αρρώστια» κ.λπ.

Ωστόσο, το φαινόμενο του θανάτου δεν παύει να προκαλεί το δικό του μοναδικό
ενδιαφέρον. Στον χώρο της επιστημονικής γνώσης η κοινωνιολογία και η
ανθρωπολογία του θανάτου γνωρίζει τις τελευταίες δεκαετίες μια μεγάλη άνθηση.

Ταυτόχρονα, και είναι νομίζω μια από τις πιο ενδιαφέρουσες αντιφάσεις των
ημερών μας, μαζί με όλες τις διαδικασίες απώθησης του θανάτου, επιζητούμε με
κάθε τρόπο την προβολή του.

Η εποχή του θεάματος που διάγουμε, αρέσκεται με έναν συνεχώς εντεινόμενο και
ηδονοβλεπτικό, θα έλεγε κανείς, τρόπο στην αναπαράσταση του θανάτου. Πρόσφατα,
το BBC αφιέρωσε μία σειρά εκπομπών ντοκιμαντέρ στον θάνατο. Τηλεοπτικά
συνεργεία συντρόφευσαν μέχρι την τελευταία του στιγμή έναν πενηντάχρονο
καρκινοπαθή. Οι τηλεθεατές με κομμένη την ανάσα παρακολούθησαν κάθε στάδιο της
αρρώστιας του. Μέχρι το τέλος. Δεν είναι μόνο με τον εξοστρακισμό και την
άρνηση που διαχειρίζεται κανείς τον θάνατο. Η αναπαράστασή του είναι ένας
άλλος προσφιλής και πιο οικοδομητικός ίσως τρόπος. Το διπλό άλλωστε των
πραγμάτων μοιάζει να είναι η μοίρα μας. Η πρώτη χρήση της λέξης στίγμα στην
αρχαία Ελλάδα δήλωνε τα σωματικά στίγματα με τα οποία ξεχώριζαν τους
εγκληματίες, τους σκλάβους, τους προδότες. Αργότερα, στους χριστιανικούς
χρόνους, το στίγμα αναβαθμίζεται. Σημαίνει τη θεία χάρη.

Αξίζει να συλλογισθούμε σήμερα αυτή τη δισυπόστατη έννοια του στίγματος. Εάν η
αρρώστια είναι ένα στίγμα, η ίδια αυτή αρρώστια είναι και μια μάσκα που κρύβει
μια μοιραία και πολύ σίγουρη Γνώση. Η ίδια αυτή αρρώστια προσφέρει και μία
οπτική γωνία για την υγεία. Ας αφήσουμε λοιπόν ήσυχο τον συνάνθρωπό μας να
παλέψει με όρους αξιοπρέπειας και αυτοσεβασμού, δίνοντας τη δική του μάχη
ενάντια στην αρρώστια και τον θάνατο.

Η Φωτεινή Τσαλίκογλου είναι καθηγήτρια στο Τμήμα Ψυχολογίας του Παντείου Πανεπιστημίου.