ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Δημόσια έργα

Η συνύπαρξη δημοσίων έργων και περιβάλλοντος στο ίδιο υπουργείο δημιουργούσε
πάντα προβλήματα υπαρξιακά, κυρίως σ’ αυτούς που καλούνται στην πράξη να
λύσουν την αντίφαση. Αναφέρομαι στους εργαζόμενους στο ΥΠΕΧΩΔΕ που σ’ ένα
πρόσφατο συνέδριό τους άγγιξαν τον τύπο των ήλων.

Η ΠΡΩΤΗ ευχάριστη διαπίστωση ήταν βέβαια το γεγονός ότι ένας συνδικαλιστικός
φορέας άφησε, προς στιγμήν έστω, στην άκρη τα συντεχνιακά και ασχολήθηκε με
ένα οντολογικό ζήτημα, που είναι το ίδιο το αντικείμενο της εργασίας.

Διαπίστωση πρώτη. Το περιβάλλον είναι έννοια άκρως υποκειμενική και δεν
προσφέρει μια ενιαία βάση για συζήτηση. Τα έργα του ανθρώπου αποτελούν
στοιχείο του περιβάλλοντος; Και αν αυτό ισχύει κατά κάποιο τρόπο για τα έργα
των παλαιότερων πολιτισμών, τα στάδια των αρχαίων, τα υδραγωγεία και τα
λιθόστρωτα που ο χρόνος τα ενσωμάτωσε μέσα στον φυσικό τους περίγυρο, μπορεί
άραγε να ισχυρισθεί κανείς το ίδιο και τα έργα των συγχρόνων; Θα βλέπουν άραγε
οι μελλοντικές γενιές ­ ύστερα από 500 ή 1.000 χρόνια ­ το αεροδρόμιο των
Σπάτων με την ίδια συμπάθεια που βλέπουμε σήμερα τη Δίολκο της Κορίνθου; Ή
μήπως, καθώς οι κλίμακες και τα υλικά αλλάζουν, οι παρεμβάσεις στο χώρο
αποκτούν πλέον άλλη σημασία και το τεχνητό εκτοπίζει συνεχώς το φυσικό,
παράγοντας ταυτόχρονα ανεπιθύμητες αισθητικές αλλοιώσεις; Αλλά τι είναι
φυσικό; Για τον Σερζ Μοσκοβιτσί («Φύση και Τεχνικός Πολιτισμός». Εκδόσεις
Νεφέλη 1998) το χέρι του ανθρώπου δεν είναι περισσότερο φυσικό από το
τηλεσκόπιο, τη μηχανή του Watt ή τις πυραμίδες της Αιγύπτου. Όλα λοιπόν είναι
θέμα οπτικής.

Διαπίστωση δεύτερη. Τα δημόσια έργα δεν είναι γενικώς υποδομές. Αν ανατρέξει
κανείς στην ιστορία των πρόσφατων δεκαετιών, θα διαπιστώσει με έκπληξη ότι στη
συντριπτική τους πλειοψηφία ήταν έργα οδοποιίας. Από το 1 περίπου τρισ. ­ που
ήταν ο προϋπολογισμός της Γενικής Γραμματείας Δημοσίων Έργων του ΥΠΕΧΩΔΕ για
το 1996 ­ τα 700 δισ., δηλαδή ποσοστό 70% αφορούσε σε διανοίξεις και
κατασκευές δρόμων. Στο επίπεδο της Ευρωπαϊκής Ένωσης οι τάσεις είναι
παρεμφερείς. 30 δισ. ECU προβλέπει το Κοινοτικό Πλαίσιο Στήριξης για την
κατασκευή αυτοκινητοδρόμων, έναντι μόνο 5 δισ. για τις υπόλοιπες μεταφορές
(τρένα, λιμάνια, αεροδρόμια). Η Ευρώπη των δικτύων, αλλά και η Ευρώπη της
κυριαρχίας του Ι.Χ. Το αποτέλεσμα δεν είναι μόνο η αύξηση της ρύπανσης ­ αφού
είναι διαπιστωμένο πως περισσότεροι δρόμοι οδηγούν σε μεγαλύτερη χρήση του
αυτοκινήτου ­ αλλά και κατακερματισμός του χώρου, διακοπή της συνέχειας των
οικοσυστημάτων, ανεπανόρθωτες βλάβες του τοπίου. Ερώτηση δικαιολογημένη: αυτή
είναι η μοναδική οδός για την ανάπτυξη;

Διαπίστωση τρίτη. Η επιστήμη αδυνατεί να παρέμβει ανασταλτικά. Κατά κανόνα
ταξινομεί και ποσοτικοποιεί τις συνέπειες των άλλων πολιτικών πάνω στο
περιβάλλον. Οι περίφημες μελέτες περιβαλλοντικών επιπτώσεων, για παράδειγμα,
αποδείχθηκαν ανεπαρκείς στο να αποτρέψουν τους εργολάβους από τις κακοτεχνίες
και την εγκληματική καταστροφή των πρανών στην περίπτωση των ορεινών δρόμων.
Κι όμως ξοδεύτηκαν τεράστια ποσά και πολλά έργα καθυστέρησαν ­ άσκοπα όπως
αποδεικνύεται ­ αφού καμία μελέτη δεν άλλαξε τον αρχικό σχεδιασμό, άρα δεν
αναίρεσε, μόνο καταμέτρησε τις επιπτώσεις. Για πολλούς, ο θεσμός αυτός των
μελετών, που πολλές χρησιμοποιήθηκαν και ως άλλοθι για τη δικαιολόγηση
καταφανώς αντιπεριβαλλοντικών έργων, είναι ήδη ξεπερασμένος και πρέπει να
αντικατασταθεί. Αντιπροτείνουν την εισαγωγή περιβαλλοντικών κριτηρίων στη φάση
των κρισίμων αποφάσεων, στο πρώιμο στάδιο των έργων και πολύ πριν οι μελετητές
βρεθούν μπρος σε δεδικασμένα, σε επιλογές δηλαδή που θα έχουν θυσιάσει το
περιβάλλον σε άλλες, οικονομικές ή επιχειρηματικές σκοπιμότητες.

Το κρίσιμο βέβαια ερώτημα δεν είναι μόνο να ανιχνεύσουμε τις πραγματικές
προθέσεις της πολιτικής, την ισχύ των διαπλεκομένων συμφερόντων και τις
αντικειμενικές δυνατότητες των επιστημόνων ή των οργάνων της Διοίκησης. Το πιο
ενδιαφέρον είναι να αναζητήσουμε, μέσα από μια βασανιστική ενδοσκόπηση, το
κοσμοείδωλο της κοινωνίας, το είδος δηλαδή του περιβάλλοντος που κατά βάθος
επιθυμούμε και που ­ μέσα από ασυνείδητες τις περισσότερες φορές διαδικασίες ­
προετοιμάζουμε για τους επιγόνους μας. Η απάντηση δεν είναι ούτε εύκολη ούτε αυτονόητη.