Οι Έλληνες στον ιστό της ξενοφοβίας

Αυτό το γκριζόμαυρο πρόσωπο εμφανίστηκε τόσο σκιερό εν έτει 1998. Μέσα στο
πρώτο τετράμηνο της χρονιάς που διανύουμε, καταγράφηκαν οι μελανότερες σελίδες
όχι μόνο σε θέσεις και αντιλήψεις, αλλά και σε στάσεις και σε συμπεριφορές.

Κάπου στη Νότια Ελλάδα, γράφτηκε η σελίδα της ποτοαπαγόρευσης σε Αλβανούς.
Κάπου στον Βορρά, η σελίδα της απαγόρευσης της κυκλοφορίας μετά τη δύση του
ηλίου ­ πάλι σε Αλβανούς. Ενδιάμεσα, κάπου στην Εύβοια, μια κοινότητα, που
αποφάσισε να εκδιώξει μαζικά από τα εδάφη της τους… Αλβανούς, έγραψε την
δική της ιστορία. Μεσολάβησαν και άλλες πολλές σελίδες μέχρι που τυπώθηκε στην
πρωτεύουσα η πιο μαύρη σελίδα ­ εκείνη του πρώτου ρατσιστικού εγκλήματος. Της
φρικτής δολοφονίας του Νιγηριανού μικροπωλητή Ούτσι, που αρχικά αποδόθηκε ­
από τους ίδιους τους συμμετέχοντες ­ σε… Αλβανό ληστή.

Η φετινή Πρωτομαγιά έχει να επιδείξει ­ πέρα από τις φτωχές εργατικές
συγκεντρώσεις ­ και την πρώτη ανοικτή εμφάνιση των παλικαριών της «Χρυσής
Αυγής» που προπαγάνδισαν με προκηρύξεις σε όλη την Αθήνα, την δική τους
συγκέντρωση με κυρίαρχο σύνθημα: «Ζήτω οι Έλληνες εργάτες, έξω τώρα όλοι οι
μετανάστες». Προοιωνίζονται και άλλες, εξίσου μελανές ή και μελανότερες σελίδες;

«Κατά κανόνα, οι Έλληνες ήσαν και είναι ξενόφιλοι μάλλον παρά ξενόφοβοι»,
καμάρωναν οι εκπρόσωποι της ελληνικής κυβέρνησης στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, το
1990. Αλλά λίγο αργότερα, άρχισε να ανατρέπεται η παραδοσιακά «ξενόφιλη» στάση
και η έννοια του «ξένου» δεν ήταν πια συνώνυμη με αυτήν του «τουρίστα», αλλά
με τις έννοιες της απειλής, της ανεργίας, της βίας, της ανασφάλειας, της
προκατάληψης, της καχυποψίας.

Δέκα χρόνια πριν… Μόλις το 20% των Ελλήνων θεωρούσε ότι η παρουσία των ξένων
στη χώρα μας ήταν πάρα πολύ έντονη! Την ίδια περίοδο, το μέσο κοινοτικό
ποσοστό ήταν 37% ­ σύμφωνα με τα στοιχεία του ευρωβαρόμετρου ­ και οι Έλληνες,
«χαμηλά» στην κλίμακα της ρατσιστικής αντίληψης. Από τις αρχές της δεκαετίας
του ’90, το ποσοστό ξενοφοβίας στην Ελλάδα βαίνει αυξανόμενο: το 20% του ’88,
γίνεται 29% το ’91, 45% το ’92, 57% το ’93, το ’94 φθάνει το 64% και τότε
αποτέλεσε για πρώτη φορά το υψηλότερο καταγραμμένο μεταξύ των κρατών-μελών της
Ευρωπαϊκής Ένωσης ποσοστό ξενοφοβίας.

Στην τελευταία ετήσια καταμέτρηση (1997) του παλμού της ξενοφοβίας σε όλες τις
χώρες-μέλη, το ευρωβαρόμετρο κατατάσσει και πάλι πρώτη την Ελλάδα, αφού το 71%
των κατοίκων της θεωρεί ότι οι ξένοι που ζουν στον τόπο μας είναι «πάρα
πολλοί». Την δεύτερη θέση έχει το Βέλγιο με ποσοστό 60%, ακολουθεί η Ιταλία με
53%, η Γερμανία με 52%, η Αυστρία με 50%, η Γαλλία και η Δανία με 46%.

Οικογένεια Ομπιγκμπεσάν: Τα παιδιά μας έχουν για μητρική τους γλώσσα τα ελληνικά

ΜΙΑ βδομάδα μετά τη δολοφονία και η σορός του Ούτσι Ουγκμπάτζι δεν έχει ακόμα
«ταξιδέψει» για την πόλη του, την Άναμπρα, στην Α. Νιγηρία ­ 400 περίπου
χιλιόμετρα μακριά από το Λάγος. Στη Νιγηρία με τις τρεις κυρίαρχες τοπικές
γλώσσες και τις εκατοντάδες διαλέκτους, βασιλεύουν ακόμα και διαφορετικά ήθη
και έθιμα ­ ανάλογα με την περιοχή που κανείς γεννιέται. Στην Άναμπρα, λοιπόν,
και γύρω από αυτήν, οι ντόπιοι πιστεύουν ότι όπου κι αν πεθάνει κανείς ­ και
με όποιο θάνατο ­ πρέπει να επιστρέψει στα χώματά του. Και επιβάλλεται μια
ειδική ιεροτελεστία από τους ζωντανούς για τους νεκρούς. Μια τελετή που
«περιμένει» τον Ούτσι για να καταχωρηθεί στη συνείδηση των ανθρώπων του
ανάμεσα στους νεκρούς…

Μιλάει για τον Ούτσι και την πατρίδα τους και στάζει πίκρα το χαμόγελο του
συμπατριώτη του Ολουντάρε Ομπιγκμπεσάν: «Θα επιστρέψει στην πόλη του, νεκρός
πια ο Ούτσι, όταν μαζέψουμε τα χρήματα για τη μεταφορά του. Θα το καταφέρουμε
να επιστρέψει…».

Μικροπωλητής και εκείνος ­ όπως ο Ούτσι. Όπως και η γυναίκα του η Ρόνκε.
Κατάγονται από το Λάγος. Σπούδασε μηχανολόγος – μηχανικός στο πανεπιστήμιο και
ήρθε στην Αθήνα με την ελπίδα να κάνει μάστερ. Αλλά τα συστήματα παιδείας δεν
ήταν συμβατά και ο Ολουντάρε, αν και πήρε μαθήματα γλώσσας, δεν κατόρθωσε να
προχωρήσει. Διερμηνέας, σπούδασε στη χώρα της και η χαμογελαστή Ρόνκε. Που
ακολούθησε τον Ολουντάρε στην αναζήτηση μιας καλύτερης ζωής ­ έξω από όρια και σύνορα.

Εννέα χρόνια σ’ αυτή την πόλη που «στύβει» τα ανθρώπινα όνειρα, είδαν το
«καλό», είδαν και το «κακό». Εδώ γεννήθηκε ο γιος τους, ο Γιάννης, εδώ και η
κόρη τους, η Μπεατρίκ. Τα ελληνικά είναι σαν τη μητρική τους γλώσσα και η
παιδεία τους κράμα των δύο πολιτισμών.

Δεν ξεστομούν εύκολα αιχμηρό λόγο για τους Έλληνες ο Ολουντάρε και η Ρόνκε.
Πέρασαν καλά χρόνια, λένε, με πολλές δυσκολίες. Αλλά να, κάθε φορά που
ζητούσαν δουλειά, ο Έλληνας έπαιρνε είκοσι, εκείνοι πέντε. Έτσι κατέληξαν
μικροπωλητές: «πολλά δικά μας παιδιά, μορφωμένα σε πανεπιστήμια, κάνουν το
ίδιο επάγγελμα για να ζήσουν ανθρώπινα».

Χρήματα δεν τους περισσεύουν αλλά πλεονάζει η αξιοπρέπεια και η ευθυκρισία:
«Άσπροι, μαύροι, έχουμε το ίδιο αίμα, τα ίδια όνειρα. Είμαστε το ίδιο,
δουλεύουμε το ίδιο, κοιμόμαστε και ξυπνάμε κάτω από τον ίδιο ουρανό. Όταν το
καταλάβει αυτό ο κόσμος, θα πάψει να μας κοιτάζει με μισό μάτι. Κατανόηση
χρειάζεται… Και αλληλεγγύη».

Όχι, δεν κλέβουν το ψωμί κανενός. Ούτε όλοι οι Έλληνες τους αντιμετωπίζουν
ρατσιστικά. Οι περισσότεροι είναι φίλοι. Χάρη σε πολλούς Αθηναίους, κατόρθωσαν
να επιβιώσουν. Εκείνοι αγοράζουν την πραμάτεια τους. Αλλά…: «άκουσα και εγώ,
όπως και άλλοι Αφρικανοί, τη φράση “αράπη γύρνα στον τόπο σου”. Μπήκε και
δικός μου φίλος σε εστιατόριο και ο σερβιτόρος του είπε: “φύγε από εδώ αράπη”.
Στη νιγηριανή κοινότητα, ακούμε καθημερινά απίστευτες ιστορίες…».

Δεν ήταν πάντα έτσι τα πράγματα, το ομολογεί ο Ολουντάρε που είναι και γενικός
γραμματέας στη νιγηριανή κοινότητα. Τώρα τελευταία, ο κόσμος σκλήρυνε. Δείχνει
να φοβάται, υιοθετεί εύκολα τη βία. Αλλά η βία είναι μπούμερανγκ: «Είναι
έλλειψη πολιτισμού, έλλειψη κοινωνικής εξέλιξης. Ήρθαμε στην Ελλάδα γιατί ήταν
μια χώρα πολύ πιο φιλόξενη και ανθρώπινη από χώρες όπως η Γερμανία ή η Αμερική…».

Έπειτα από εννέα χρόνια, είναι δεύτερη πατρίδα τους η Ελλάδα. Σε δημοτικό της
γειτονιάς, στο Παγκράτι, πηγαίνει ο Γιάννης. Εκεί που θα πάει και η Μπεατρίκ.
Παίζουν με τα παιδιά της συνοικίας και ονειρεύονται όπως εκείνα. Έχουν
γνωρίσει ελάχιστους συγγενείς, όπως τη γιαγιά τους, την Έστα, που τα μεγαλώνει
και καθόλου τη μητρική τους χώρα. Είναι «ξένοι» στον τόπο που γεννήθηκαν;
Είναι «απειλή» λόγω χρώματος; Και επειδή ο ρατσισμός έχει πάντα δύο όψεις και
ο κίνδυνος προέρχεται από αντίστροφες κατευθύνσεις, αυτό που διαθέτει η
οικογένεια του Ολουντάρε είναι ένα πλατύ χαμόγελο που «χωράει» όλος ο κόσμος.

ΙΣΑ ΠΟΥ τον ήξερε τον Ούτσι, ο Σάμιουελ. Τους σκέπαζε ο ίδιος ουρανός,
γεννήθηκαν και ανατράφηκαν στα ίδια χώματα μα δεν συναπαντήθηκαν ποτέ στη
Νιγηρία. Αλλά βίωσαν την ίδια φτώχεια, την ίδια ανημπόρια. Και τους συνεπήρε
το ίδιο όνειρο ­ της ξενιτιάς…

Θυμήθηκε το πρόσωπό του μόνο όταν είδε τη φωτογραφία του. Ήταν πια νεκρός. Τον
θρήνησε σαν να ‘ταν ο αδερφός του. Πήγε εκεί, στον τόπο του ρατσιστικού
εγκλήματος, στη διασταύρωση Μαραθώνος και Θεσπιέων, στο Περιστέρι, κι άφησε
δυο τριαντάφυλλα. Κάδραρε τη φωτογραφία του, στο δωμάτιό του. Κι αρνήθηκε
τρεις μέρες να δουλέψει. Ένας δικός του, είχε για πάντα χαθεί. Κι ένα
χαμόγελο, μια ελπίδα είχαν σβήσει.

Έκλαψε κι άλλες φορές ο Σάμιουελ κι όχι για έναν δολοφονημένο συμπατριώτη.
Έκλαψε τη μέρα που ένα αγοράκι άρχισε να κραυγάζει και λούφαξε τρομαγμένο στην
αγκαλιά της μάνας του μέσα στο λεωφορείο που συνταξιδεύανε στο κέντρο της
πόλης: «Μη φοβάσαι, σε λίγο θα κατεβούμε» το καθησύχασε εκείνη και κάρφωσε τον
«μαύρο», που «απείλησε» ­ με το… χρώμα του ­ το παιδί της, με ένα βλέμμα
κοπίδι. Όλοι τον κοίταζαν στο λεωφορείο, άλλοι εχθρικά, άλλοι με «οίκτο» («που
δεν ήμουν… άσπρος;»), άλλοι με συμπάθεια, αλλά κανείς δεν είπε τίποτα.
Κατέβηκε εκείνος στην παρακάτω στάση «κι έκλαιγα με αναφιλητά στο πεζοδρόμιο».

ΕΚΛΑΨΕ

Έκλαψε την ημέρα που το παλιό του αφεντικό, ύστερα από έναν μήνα σκληρής
δουλειάς σε μια βιοτεχνία στρωμάτων, αρνήθηκε να τον πληρώσει και του είπε
κοροϊδευτικά: «Αν θες, πήγαινε να με καταγγείλεις στην Αστυνομία». Έκλαψε και
το βράδυ που του χτύπησε το κουδούνι ο φίλος του ο Μπεν και ήταν το πρόσωπό
του μέσα στα αίματα και το σώμα του γεμάτο εκδορές: «Τρεις νεαροί με μηχανές
“καβάλησαν” το πεζοδρόμιο την ώρα που περπατούσε αμέριμνος, τον χτύπησαν, τον
έσυραν και ύστερα έφυγαν γελώντας… Μόνο και μόνο επειδή ήταν μαύρος!».

Δεν θέλει ούτε να φωτογραφηθεί ούτε να πει περισσότερα ο Σάμιουελ.
Μικροπωλητής κι αυτός δέκα χρόνια στην Ελλάδα. Την αγάπησε αυτή τη χώρα, αφού
όπως λέει «αν δεν αγαπήσεις τον τόπο όπου κοιμάσαι και ξυπνάς, σε αποδιώχνει».
Αγάπησε και τους ανθρώπους του. Που συνήθως ήταν φίλοι… Έχει φίλους
Νιγηριανούς που βρίσκονται συχνά μαζί, στα γραφεία της Κοινότητάς τους, «αλλά
και πάρα πολλούς Έλληνες».

Έκλαψε πολλές φορές αλλά γέλασε περισσότερες στην Ελλάδα ο Σάμιουελ. Δεν
υπάρχει, πιστεύει, «μόνο μαύρο και άσπρο» στις ανθρώπινες αντιλήψεις. Υπάρχει
και πράσινο, υπάρχει και ροζ. Το γκρι είναι που τρέμει και φοβάται «γιατί
είναι ακαθόριστο. Και το ακαθόριστο γίνεται επικίνδυνο»!

Η πορεία. Πριν από λίγες μέρες Νιγηριανοί βγήκαν στους δρόμους διαμαρτυρόμενοι για τον θάνατο συμπατριώτη τους μικροπωλητή

ΥΠΑΡΧΕΙ η πλειοψηφούσα ομάδα. Υπάρχει και ο «άλλος», ο «ξένος», ο
«διαφορετικός». Δύο οι πόλοι, όπως το «καλό» και το «κακό», όπως η
«υποβαθμισμένη» και η «αναβαθμισμένη» γειτονιά, όπως η συνοικία και το
προάστιο στις θέσεις και τις αντιλήψεις της ομάδας που πλειοψηφεί αλλά φοβάται
και νιώθει ότι απειλείται ­ από τον «άλλο», τον «διαφορετικό», αυτόν που μειοψηφεί.

Δεν ανέλαβε να κάνει κάποια στατιστική καταγραφή του φαινομένου, αλλά μια
ανθρωπολογική προσέγγιση του ρατσισμού και της ξενοφοβίας η κ. Έφη Πλεξουδάκη,
κοινωνική ανθρωπολόγος, ειδική επιστήμονας στο Τμήμα Κοινωνικής Πολιτικής και
Κοινωνικής Ανθρωπολογίας του Παντείου Πανεπιστημίου. Η κ. Πλεξουδάκη έζησε
μήνες κάνοντας προσωπικές συνεντεύξεις με εμφανές θέμα όχι τον ρατσισμό αλλά
τη γειτονιά τους, στην αρχή με ανθρώπους που μένουν στις περιοχές Γκαζοχώρι –
Ρουφ, Βοτανικός – Προφήτης Δανιήλ, Κεραμεικός και Ακαδημία Πλάτωνος – Κολωνός
και στην πορεία με κατοίκους ενός προαστίου όπως το Χαλάνδρι. Η έρευνα, που
είναι ακόμη αδημοσίευτη, έγινε για λογαριασμό του ΕΚΚΕ, με επιστημονικό
υπεύθυνο τον κ. Δημήτρη Χαραλάμπη ­ αρμόδιο των ερευνητικών προγραμμάτων του
ΕΚΚΕ ­ και αποτελεί το δεύτερο μέρος μιας μεγαλύτερης έρευνας με τίτλο «Η
πρόσληψη του “ξένου”. Διαστάσεις του ρατσισμού και της ξενοφοβίας στην Ελλάδα».

ΚΑΧΥΠΟΨΙΑ

Μέσα από την ανθρωπολογική έρευνα στην Αθήνα, αναδύεται ο ρατσιστικός λόγος
των πολιτών της, σε δύο εκ διαμέτρου αντίθετες περιοχές ­ μέσα από τον
καθημερινό λόγο, τα στερεότυπα και την υποσυνείδητη ή συνειδητή απόρριψη του
«άλλου». Απέφυγε τις λέξεις «ρατσισμός» και «ξενοφοβία» η ερευνήτρια ­ για να
αποφύγει και τη δυσπιστία και την καχυποψία. Στην ευρύτερη περιοχή του
Γκαζιού, όπου έγιναν συνεντεύξεις με 28 άτομα, υπολογίζεται ότι σήμερα
κατοικούν 15.000 τουρκόφωνοι και σλαβόφωνοι. Και είναι πραγματικά ενδιαφέρον
να αναλυθεί ο τρόπος που εκφέρεται ο ρατσιστικός λόγος πολλών εκ της
πλειοψηφίας ­ για τους μουσουλμάνους κυρίως, αλλά και τους Αλβανούς.

* «Όπως και να το κάνεις, ακόμη και οι πιο ωραίοι, οι πιο εξελληνισμένοι,
έχουν μέσα τους κατά 30% το τούρκικο στοιχείο. Εμένα το πάθος μου είναι ο
εξελληνισμός τους. Να αλλοιωθεί ο ψυχισμός τους, δηλαδή». (Αριστοτέλης, 48
ετών, βιοτέχνης).

* «Εμάς μας βολεύει να τους λέμε μουσουλμάνους, αυτούς Τούρκους! Θέλουν να
διατηρήσουν αυτήν την παράδοση και θέλουν να πιστεύουν ότι είναι Τούρκοι»
(Λεωνίδας, 34 χρόνων, λογιστής).

* «Μουσουλμάνους τους λένε αυτοί που ακούνε για αυτούς αλλά δεν ζουν μαζί
τους. Για μας που ζούμε εδώ είναι Τούρκοι, μωρέ, μην ντρεπόμαστε να το λέμε.
Αλλά άμα το πούμε, μας λένε και ρατσιστές. Όταν ο άλλος κάνει δέκα παιδιά και
εσύ ένα ή δύο, σε μερικά χρόνια, αν δεν γίνει κάτι εδώ πέρα, οι περιοχές θα
είναι 80% ξένοι και 20% Έλληνες. Ξένοι, έτσι; Ξένοι, Έλληνες αλλά ξένοι»!
(Διονύσης, 50 χρόνων, καταστηματάρχης).

* «Είναι σαν γκέτο, βλέπεις παντού μουσουλμάνους, βγαίνουν το απόγευμα, ξέρω
εγώ, έχει ένα καφενεδάκι εκεί, κάθονται όλοι μαζί με τα τρίκυκλα…»
(Σωκράτης, 30 χρόνων, καθηγητής).

* «Οι Βορειοηπειρώτες είναι από τους πιο ήρεμους χαρακτήρες και δεν προκαλούν
προβλήματα. Είχε γίνει ένα φοβερό έγκλημα από κάποιον Αλβανό που σκότωσε έναν
Βορειοηπειρώτη και σκότωσε και τα δύο του παιδιά, τα παιδάκια του. Οι Πολωνοί
είναι Ευρωπαίοι, εξευγενισμένοι, τους βλέπεις και τους χαίρεσαι. Δεν είναι…»
(Άλκηστις, 33 χρόνων, καλλιτέχνης).

* «Αλλά, δηλαδή, αυτό που με ενοχλεί είναι η βρώμα, η βρώμα όμως με ποια
έννοια… Ακόμα, ξέρω εγώ, και τον σκύλο που θα δεις, είναι το αδέσποτο, είναι
το μουντζουρωμένο, κατάλαβες;» (Ορέστης, 37 χρόνων, μηχανικός).

ΕΚΜΕΤΑΛΛΕΥΣΗ

Για τους περισσότερους από τους 24 συνομιλητές της κ. Πλεξουδάκη στο Χαλάνδρι,
η αναφορά στη λέξη «ξένος» παρέπεμπε σχεδόν πάντα στους «ανώτερους» ξένους,
τους αλλοδαπούς από τις δυτικές χώρες ή τις χώρες της Μέσης Ανατολής ή τους
διπλωμάτες που κατοικούν στην περιοχή. Μονάχα έξι άτομα αναφέρθηκαν στους
οικονομικούς μετανάστες και υιοθέτησαν μαχητική στάση για τα δικαιώματα των
μεταναστών, καταγγέλλοντας την οικονομική τους εκμετάλλευση από Έλληνες.

* «Ο μαύρος εργάτης παίρνει πολύ λιγότερα λεφτά από τον λευκό. Ο μαύρος
ασχολείται με υποδεέστερες εργασίες. Δηλαδή, εάν μέσα στο σύστημα αυτό δεν
υπήρχε η εκμετάλλευση, δεν θα υπήρχε κανένα πρόβλημα». (Θεμιστοκλής, 69 ετών, έμπορος).

* «Έχει γίνει και αυτή η μόδα, ξέρω εγώ, ποιος ανοίγει σπίτι; Ο Αλβανός. Ποιος
έκλεψε; Αλβανοί με κλέψανε, σίγουρα… Ε, δεν το θεωρώ εντάξει. Όποιος ανοίγει
σπίτι, τώρα πια, είναι Αλβανός. Και οι δικοί μας πού είναι; Όσοι άνοιγαν
σπίτια κάποτε… Ξαφνικά, έγιναν όλοι καλόγεροι;» (Βαρβάρα, 25 ετών, εκπαιδευτικός).

* «Αποφεύγω τις εικόνες που με ενοχλούν», λέει ο 30χρονος Φίλιππος, που έχει
συνεργείο αυτοκινήτων και ψυχοπλακώνεται με την Ομόνοια. Αλλά αισθάνεται και
άσχημα όταν περνώντας από το δημαρχείο της περιοχής του και «δεν ακούω
ελληνικά, ακούω άλλες γλώσσες. Δεν ξέρω τι λένε την ώρα που περνάω. Δεν ξέρω
τι σκύβει και λέει ο ένας στον άλλον, μπορεί να είναι πορτοφολάδες, μπορεί να
είναι χίλια δυο πράγματα, ε, αυτό ναι, με φοβίζει».

* Στο Χαλάνδρι, όπως και στο Γκάζι, οι «καλοί» τσιγγάνοι, επισημαίνει η
ερευνήτρια, αντιπαρατίθενται στους «κακούς» με τρόπο ώστε ο «άλλος» να μην
είναι ποτέ ισότιμος, αλλά να παρουσιάζεται είτε εξιδανικευμένος είτε
απειλητικός. Οι Αλβανοί είναι πάντοτε οι «κακοί» ξένοι σε σχέση με τους
«καλούς» Βορειοηπειρώτες, Πολωνούς και Σέρβους, ενώ οι Βούλγαροι και οι
Ρουμάνοι αποτελούν μια ενδιάμεση κατηγορία.