Η στρατηγική της μάθησης

Είναι γνωστό ότι, μέσα στη σχολική τάξη, υπάρχουν μαθητές με διαφοροποιημένες
σχολικές επιδόσεις στα μαθήματα, γεγονός που «αποτυπώνεται» στην κατανομή των
βαθμών και καταγράφεται στα «βαθμολόγια» που επιδίδει το σχολείο, είτε στη
διάρκεια της εκπαιδευτικής χρονιάς είτε στο τέλος της (Πίνακας 1).

ΜΕ ΠΟΙΑ «λειτουργικά» χαρακτηριστικά της οικογένειας συνδέεται η σχολική
ιστορία του μαθητή;

*Ποιες είναι οι παιδευτικές στρατηγικές της οικογένειας, κοντολογίς, ποιες
είναι οι συγκεκριμένες επαναλαμβανόμενες ενέργειες, που αποβλέπουν στην
επίτευξη σχολικών στόχων (άμεσων και απώτερων);

*Υπάρχουν διαφορές των παιδευτικών στρατηγικών και πρακτικών των γονέων των
δύο ακραίων κατηγοριών της κοινωνικής κλίμακας;

Στα σημαντικά αυτά ερωτήματα έρχεται να απαντήσει η έρευνα που
πραγματοποιήθηκε από τον καθηγητή του Πανεπιστημίου Πατρών, Θεόδωρο Μυλωνά, με
τη συνεργασία της Ερευνητικής του Ομάδας (Άννυ Ασημάκη-Δημακοπούλου, Αγγελική
Λάζου, Νίκος Μάνεσης, Τζένη Μπούσια, Ανδρέας Παπανδρέου, Ελένη Σαραντοπούλου),
σε γονείς μαθητών της ΣΤ’ τάξης Δημοτικών σχολείων και τα στοιχεία της
έρχονται για πρώτη φορά στη δημοσιότητα.

Σύμφωνα με τους ερευνητές, η σχολική επιτυχία ή αποτυχία του μαθητή είναι
συνάρτηση, μεταξύ άλλων, των αναπαραστάσεων του μέλλοντος του παιδιού από τους
γονείς και των εκπαιδευτικών στρατηγικών και πρακτικών της οικογένειας. Τα
λειτουργικά χαρακτηριστικά της οικογένειας, το τι, δηλαδή, γίνεται μέσα στο
σπίτι, ο τρόπος επικοινωνίας, έκφρασης και παρέμβασης των γονιών στις
«σχολικές υποχρεώσεις» του παιδιού, είναι φανερό ότι διαδραματίζει καθοριστικό
ρόλο στη «σχολική ιστορία» του.

Οι ερευνητές ξεχώρισαν τους μαθητές εκείνους, για τους οποίους πέρα από το
άριστα της επίδοσης υπήρχε και η γνώμη των δασκάλων τους, ότι όχι μόνο θα
μπουν στο Πανεπιστήμιο, αλλά έχουν τις δυνατότητες «να πάνε και παραπέρα».
Τους ονόμασαν Α.

Ξεχώρισαν, επίσης, τους μαθητές για τους οποίους, πέρα από τη χαμηλή
βαθμολογία, υπήρχε και η γνώμη των δασκάλων τους ότι μετά δυσκολίας θα
τελειώσουν την υποχρεωτική εκπαίδευση (Γυμνάσιο). Τους ονόμασαν Β.

Ας δούμε, τώρα, ορισμένες από τις απαντήσεις των γονέων (των πιο
αντιπροσωπευτικών Α και Β), που αναδεικνύουν τις παιδευτικές στρατηγικές τους
για τα παιδιά τους (Πίνακας 2).

ΟΙ ΓΟΝΕΙΣ

Οι γονείς Α αναπαριστούν ένα μέλλον, όπου το παιδί θα επιλέξει και θα κάνει
αυτό που θέλει για να είναι ευτυχισμένο, αλλά αυτό που θα θέλει να κάνει είναι
οπωσδήποτε το Πανεπιστήμιο! Την ίδια στιγμή, από τους γονείς Β δηλώνεται μια
υποτονική επιθυμία για σπουδές, που αίρεται σχεδόν αμέσως από τις πικρές
διαπιστώσεις αδυναμίας του παιδιού.

*Οι στρατηγικές που αφορούν την εξασφάλιση των προϋποθέσεων, ώστε το παιδί να
μπορεί να κάνει αργότερα την καλύτερη δυνατή επιλογή, παρουσιάζουν
σημαντικότατες διαφορές ανάμεσα στις δύο κατηγορίες γονέων. Οι οικογένειες Α
δίνουν μεγάλη σημασία στην επιλογή των θεσμικών και μη χώρων, όπου το παιδί
μαθαίνει. Ελέγχουν συνεχώς. Οι οικογένειες Β δεν έχουν στρατηγική.
«Πιλοτάρουν» προς το μέλλον, μέχρις εκεί που βλέπουν. Τα αρνητικά και δύσκολα
δεδομένα του παρόντος τούς παραλύουν και τους οδηγούν να ενοχοποιούν το ίδιο
το παιδί, ακόμα και για την έλλειψη στρατηγικού σχεδιασμού…

*Στον τομέα της βοήθειας στα παιδιά για τα σχολικά τους μαθήματα, για τις
οικογένειες Α η παρακολούθηση της προετοιμασίας των μαθημάτων και των άλλων
υποχρεώσεων των παιδιών για την επομένη δεν είναι συστηματική, λεπτομερής και
καταδιωκτική. Είναι άνετη και διακριτική. Η τάση είναι να προσφέρονται
δυνατότητες και ευκαιρίες, ώστε η μελέτη των παιδιών να καταστεί συνήθεια, να
γίνεται με ευχαρίστηση και γι’ αυτό καταβάλλεται προσπάθεια να υπερβαίνει το
σχολικό εγχειρίδιο. Αντίθετα, οι οικογένειες Β δηλώνουν αδυναμία να βοηθήσουν
το παιδί τους στο διάβασμα, είτε γιατί απελπίστηκαν επειδή αυτό μόνο του δεν
διαβάζει, είτε γιατί τους λείπουν οι γνώσεις.

*Οι Α δεν παραβλέπουν την κακή συμπεριφορά ή τη ζημιά, αλλά δεν δέρνουν,
συζητούν. Οι Β δέρνουν και ομολογούν ότι το κάνουν όχι για να
διαπαιδαγωγήσουν, έστω και μ’ αυτόν τον τρόπο, το παιδί, αλλά για να
εκτονώσουν τη δική τους νευρική φόρτιση.

Είναι έκδηλες οι διαφορές των παιδευτικών στρατηγικών και πρακτικών των γονέων
των δύο ακραίων κατηγοριών της κοινωνικής κλίμακας.

Αυτό το αναμφισβήτητο συμπέρασμα δεν μπορεί να κρύψει ότι οι στάσεις μιας
οικογένειας είναι κοινωνικό προϊόν, κοντολογίς λιπαίνεται στο έδαφος της
κοινωνικο-οικονομικής και μορφωτικής θέσης μέσα στη δοσμένη κοινωνική δομή και ιεραρχία.

Σύμφωνα με τον Θεόδωρο Μυλωνά, οι «αναπαραστάσεις» των γονέων για το μέλλον
του παιδιού τους είναι οριοθετημένες από την κοινωνική τους τάξη.

Όλες οι ιδέες, οι ενέργειες και οι πρακτικές των γονέων της Α’ κατηγορίας που
αφορούν την παιδευτική προετοιμασία του παιδιού τους για το σχολείο και τη ζωή
εμφανίζουν, παρά τις ενδεχόμενες επιμέρους διαφοροποιήσεις, κοινή κατεύθυνση:
δημιουργία και εξασφάλιση ­ έγκαιρα ­ των υλικών, ηθικών και παιδευτικών
προϋποθέσεων, που θα επιτρέψουν στο παιδί από θέσεως ισχύος να κάνει την
καλύτερη δυνατή επιλογή και να έχει τις μεγαλύτερες επιτυχίες. Αυτή την τάση
τους την ενισχύει και την ενεργοποιεί η ταξικά προσδιορισμένη γνώση ότι η
επιτυχία του παιδιού στο σχολείο και τη ζωή δεν εξαρτάται μόνο από το σχολείο,
αλλά σε μεγάλο βαθμό και από τις δικές τους παιδευτικές ενέργειες (συζήτηση,
βιβλία, πρόγραμμα δράσεων διακριτικά ελεγχόμενο, ηθική ενίσχυση κ.λπ.), αλλά
και από την αξιολόγηση, εξασφάλιση και αξιοποίηση πρόσθετων παιδευτικών και
μορφωτικών ευκαιριών.

Ασφαλώς, παίζουν σε όλη αυτή την προσπάθεια ρόλο οι διαθέσιμοι οικονομικοί
πόροι και το ενσωματωμένο απ’ τους γονείς μορφωτικό και πολιτιστικό κεφάλαιο,
που τους οδηγεί σε μακράς εμβέλειας «όραση» και σε έγκαιρο σχεδιασμό και
προγραμματισμό του μέλλοντος του παιδιού. Τα υπάρχοντα μέσα συντονίζονται προς
την κατεύθυνση αυτή. Όλα αυτά που συνιστούν δείκτες της ταξικής θέσης της
οικογένειας εισπράττονται και ενσωματώνονται από τα παιδιά «δι’ ωσμώσεως», ως
νοοτροπία, ως τρόπος που «σκέπτεσθαι, αισθάνεσθαι, ενεργείν, μανθάνειν».

Αντίθετα, οι αντίστοιχες ιδέες, οι ενέργειες και οι πρακτικές των γονέων της
Β’ κατηγορίας, που μοιάζουν και αυτές βέβαια μεταξύ τους και κινούνται προς
μία κατεύθυνση, φαίνεται να χαρακτηρίζονται από μία αίσθηση αντικειμενικής
αδυναμίας να σχεδιάσουν, να προγραμματίσουν και να πράξουν. Ομολογούν, άμεσα ή
έμμεσα, ότι δεν διαθέτουν οι ίδιοι τις αναγκαίες γνώσεις, ώστε να μπορούν να
εμπλέκονται ενεργά στη μόρφωση του παιδιού ή να επιδιώκουν και να επιλέγουν
τις καλύτερες και καταλληλότερες ευκαιρίες προετοιμασίας του για την επιτυχία.
Έχουν συνείδηση και της ανεπάρκειας των μέσων (οικονομικών και άλλων), που
τους εμποδίζει όχι μόνο να επιδιώξουν και να προσφέρουν ενισχυτικές
εκπαιδευτικές ευκαιρίες στο παιδί, αλλά ακόμα να τις αντιληφθούν και να τις
επιλέξουν. Εξαιτίας αυτών των «ελλειμμάτων» παραιτούνται από προοπτικές,
σχεδιασμούς και πρακτικές επίτευξης ανέφικτων γι’ αυτούς στόχων και επιδιώκουν
το βραχυπρόθεσμα εφικτό.