Ο νέος ρόλος του σχολείου

Έπειτα από μελέτη ενός και πλέον έτους, εγκρίνονται αυτήν την περίοδο τα
Ενιαία Πλαίσια του Προγράμματος Σπουδών και τα Προγράμματα Σπουδών όλων των
μαθημάτων της σχολικής εκπαίδευσης.ΜΕ βάση αυτά άρχισαν ήδη οι προκηρύξεις
συγγραφής των τριπλών ­ βιβλίων με τη μορφή των διδακτικών ­ πολυμέσων (βιβλία
μαθητού – εκπαιδευτικού, οδηγός εργαστηρίων, ασκήσεων, εποπτικά μέσα κ.ά.),
ώστε αυτά να εισαχθούν στα σχολεία από το διδακτικό έτος 1999-2000.

Είναι γεγονός ότι η συστηματική ενασχόληση με τη διαμόρφωση του περιεχομένου
της σχολικής διδασκαλίας, δεν έχει αποτελέσει εκπαιδευτική προτεραιότητα των
μεταρρυθμίσεων της μεταπολιτευτικής περιόδου. Χαρακτηριστικό της κατάστασης
που επικρατεί, είναι ότι πολλές φορές πρώτα συγγράφονται τα σχολικά βιβλία και
στη συνέχεια η ύλη τους επικυρώνεται ως πρόγραμμα σπουδών.

Ο σχεδιασμός της αναμόρφωσης των προγραμμάτων σπουδών είναι μια σύνθετη
διαδικασία. Συνδέεται με επιλογές σχετικά με μορφωτικά και κοινωνικά πρότυπα,
με διδακτικές και παιδαγωγικές θεωρήσεις. Η εκπόνησή τους θέτει κεντρικά
ερωτήματα όπως: Ποιοι παράγοντες επιβάλλουν την αναμόρφωση των σπουδών και
ποιες είναι οι βασικές τους κατευθύνσεις;

Η ΠΑΓΚΟΣΜΙΑ ΣΦΑΙΡΑ

Η αναγκαιότητα των εκπαιδευτικών αλλαγών αποδίδεται σε ένα σύνολο εξελίξεων,
οι οποίες περιλαμβάνονται στον όρο παγκοσμιοποίηση. Ο όρος αυτός στην τρέχουσα
χρήση του, περιορίζεται στη διαμόρφωση ενός παγκόσμιου οικονομικού συστήματος
της αγοράς ­ αλλά η ανάλυση αυτή θεωρείται από πολλούς ως μία μονομερής και
σχηματική προσέγγιση των εξελίξεων.

Σημαντικοί διανοητές θα προσδιορίσουν την έννοια με έναν ευρύτερο τρόπο, ως τη
«χωροχρονική συμπύκνωση» (D. Harvey) ή ως τη «σμίκρυνση της παγκόσμιας σφαίρας
λόγω της σμίκρυνσης των χρονικών ορίων» (Α. Giddens). Κατά τις αναλύσεις
αυτές, δημιουργείται ένα δίκτυο ροών γνώσης, δεξιοτήτων, πολιτισμικών –
μορφωτικών προτύπων τα οποία διακινούνται χωρίς χωροχρονικούς περιορισμούς,
χαρακτηριστικό γνώρισμα της μετάβασης προς τις λεγόμενες πληροφοριακές
κοινωνίες της γνώσης.

Η πραγματικότητα αυτή επηρεάζει το περιεχόμενο της εκπαίδευσης σε τρεις
καθοριστικούς τομείς. α) Την απόκτηση δεξιοτήτων, β) τον πολιτισμό και γ) την
κοινωνική διάσταση.

ΟΙ ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ

Η ανάπτυξη υψηλού επιπέδου προσόντων / δεξιοτήτων, θεωρείται ως βασικό μέσο
ανταπόκρισης των κρατών στον παγκόσμιο ανταγωνισμό. Η «επανάσταση των
δεξιοτήτων», όπως αποκαλείται η απόκτηση προσαρμόσιμων προσόντων εργασίας,
βασίζεται στην εκτίμηση ότι τα άτομα μπορούν να εξασφαλίσουν συγκριτικά
πλεονεκτήματα στη διεθνοποιούμενη αγορά.

Ωστόσο, άλλες αναλύσεις αμφισβητούν τη στενή σύνδεση προσόντων και
παραγωγικότητας. Επισημαίνουν ιδιαίτερα ότι το πρόβλημα δεν είναι τόσο η
προσφορά εξειδικευμένης γνώσης, όσο η αύξηση της ζήτησής των, η οποία όμως
είναι πολύ δυσκολότερο να επιτευχθεί. Κατά τις εκτιμήσεις αυτές, ο κύριος
ρόλος της εκπαίδευσης δεν είναι η στενή ανταπόκριση στον οικονομικό
ανταγωνισμό, όσο η συμβολή της στην αναδιοργάνωση των κοινωνιών με την ενεργό
συμμετοχή στις κοινωνικές, πολιτισμικές και οικονομικές παραμέτρους που
διαμορφώνουν τις κοινωνίες της γνώσης.

ΟΙ ΚΟΥΛΤΟΥΡΕΣ

Η ομογενοποίηση των πολιτισμικών προτύπων προς μια «παγκόσμια κουλτούρα»,
εκλαμβάνεται συνήθως ως η εμφανής επίπτωση της τάσης παγκοσμιοποίησης.
Συστηματικότερες αναλύσεις όμως επισημαίνουν μια πολυπλοκότερη πραγματικότητα,
στην οποία συνυπάρχουν τάσεις ομογενοποίησης και διαφοροποίησης, ομοιομορφίας
και ποικιλομορφίας, τυποποίησης και διασποράς πολυπολιτισμικών, εθνικών και
τοπικών τάσεων.

Κατά τη συλλογιστική αυτή, οι νέοι βιώνουν ένα διασπασμένο,
«αποκεντροποιημένο» κόσμο εικόνων, ειδώλων, ήχων, γραπτού λόγου και
μεταβαλλόμενων προτύπων. Η πραγματικότητα αυτή βρίσκεται σε δυσαρμονία με τη
σχολική πραγματικότητα στην οποία κυριαρχούν τα ομοιόμορφα, στερεότυπα
μορφώματα αξιών, οι κωδικοποιήσεις των διδακτικών αντικειμένων και η αδυναμία
επικοινωνίας και ενότητας της μορφωτικής ταυτότητας.

Τα ερωτήματα που απευθύνονται στα προγράμματα σπουδών, είναι το πώς η
διδακτική πράξη και η γνώση θα συμβάλλουν στο σχηματισμό των ταυτοτήτων /
αξιών των νέων και θα επιδράσουν δημιουργικά απέναντι στα κοσμοείδωλα που
παράγει το πολύμορφο πολιτισμικό περιβάλλον.

Η ανάδυση του πλουραλισμού των πολιτισμικών προτύπων δημιουργεί το πρόβλημα
του κατακερματισμού, της εξατομίκευσης και κατά συνέπεια της αποδιάρθρωσης του
κοινωνικού ιστού. Το πρόβλημα αυτό μεταφέρεται στο σχολικό πρόγραμμα ως ανάγκη
η ετερότητα στις συμπεριφορές να συνδυασθεί με την προαγωγή των κοινωνικών
αξιών της συλλογικότητας και αλληλεγγύης, απέναντι στους κινδύνους του
κοινωνικού και πολιτισμικού αποκλεισμού.

Οι προηγούμενες αναφορές καταλήγουν στην ανάγκη του συστηματικού, σταδιακού
αναπροσδιορισμού της μορφωτικής ταυτότητας του σχολείου στα νέα προγράμματα
σπουδών. Σύμφωνα με πολλές αναλύσεις, τα σημερινά χαρακτηριστικά των σχολείων
διατηρούν τη φυσιογνωμία που αποτυπώθηκε κατά την οικοδόμησή τους τον 19ο
αιώνα, κατά τη βιομηχανική περίοδο. Διατηρούν ­ για να χρησιμοποιήσουμε το
παράδειγμα της Φυσικής Επιστήμης ­ τα διανοητικά εργαλεία της αιτιοκρατίας και
της βεβαιότητας της Νευτώνειας Φυσικής για την προσέγγιση ενός κόσμου, η
κατανόηση του οποίου απαιτεί τη συνθετότητα της σκέψης, την πιθανότητα, την
ασυνέχεια και τη σχετικότητα που μας διδάσκει η σύγχρονη Φυσική.

Συνοψίζοντας, η εκπόνηση των νέων προγραμμάτων σπουδών μπορεί να ανοίξει μια
νέα σελίδα στη σχολική διδασκαλία, αν αυτά αποτελέσουν τμήμα μιας ευρύτερης
και βαθύτερης μορφωτικής ανασύνθεσης, αν κινηθούν πέρα από τα όρια της
μετάδοσης πληροφοριών και από το στατικό πλαίσιο των συμβατικών διδακτικών
αντικειμένων. Αν τέλος οι ίδιοι οι εκπαιδευτικοί από καταναλωτές κυρίως των
κεντρικών οδηγιών, αναλάβουμε ένα ρόλο παραγωγών διδακτικού – μορφωτικού λόγου.

Ο Χρίστος Δούκας είναι δρ Πολιτικής της Εκπαίδευσης, εκπαιδευτικός.