ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Το καθημερινό Σύνταγμα

Χρόνια πριν, ένας άνθρωπος που αγαπώ χάρισε σε ένα φίλο, νεαρό δημοσιογράφο,
ένα εγχειρίδιο συνταγματικού δικαίου. Ο φίλος έδειξε στην αρχή δυσπιστία, αλλά
δεν άργησε να μου εκμυστηρευθεί ότι δεν ξεκινούσε την, ραδιοφωνική τότε,
εκπομπή του αν δεν έριχνε μια ματιά σε σχετικά κομμάτια του βιβλίου.

Αυτές τις μέρες που οι βουλευτές ετοιμάζονται να ψηφίσουν για το ποιες
διατάξεις του ισχύοντος Συντάγματος θα προτείνουν για αναθεώρηση, το
συνταγματικό κείμενο ξαναβρήκε θέση στα μέσα (γραπτά και ηλεκτρονικά) αλλά και
έξω, στα κάθε είδους καφενεία των Ελλήνων. Το αναθεωρητικό διάβημα είναι
βέβαια μια από τις κορυφαίες αιχμές της συνταγματικής ζωής. Τόσο γιατί η
διαδικασία που προβλέπεται για να πραγματοποιηθεί είναι, ιδίως στη χώρα μας,
μακρά, επίπονη (απαιτεί ψήφιση από δύο διαδοχικές Βουλές και ειδικές αυξημένες
πλειοψηφίες) και δεσμευτική (νέα αναθεώρηση δεν είναι δυνατή πριν από την
πάροδο πενταετίας από την προηγούμενη), όσο και γιατί δίνει την ευκαιρία να
γενικευθεί ο διάλογος γύρω από τον τρόπο λειτουργίας του πολιτεύματος και των
θεσμών. Όμως Σύνταγμα δεν είναι μόνο, θα τολμούσα να πω δεν είναι καν κυρίως,
το συνταγματικό κείμενο.

Όσοι ασχολούνται επαγγελματικά με το Σύνταγμα, είτε ως δάσκαλοι είτε ως
ερμηνευτές του, δυστυχώς συχνά περιορίζονται στη θεωρία και αμελούν να
αποδείξουν ότι αποτελεί καθημερινή πράξη. Το συνταγματικό δίκαιο συνδέεται
άρρηκτα, από την ίδια του τη φύση, με τη διαρκή εξέλιξη των πολιτικών και
κοινωνικών εκδηλώσεων. Τρέφεται από αυτές. Οι συνταγματικού χαρακτήρα
διατάξεις, αλλά και τα μεθοδολογικά εργαλεία που έχει διαπλάσει η συνταγματική
επιστήμη, έχουν μια ηθελημένα αόριστη και γενική μορφή, έτσι ώστε όχι μόνο να
επιδέχονται αλλά και να απαιτούν διαρκή διάλογο με τα γεγονότα. Το
συνταγματικό δίκαιο είναι ο μόνος κλάδος του δικαίου που θα έχανε το νόημά του
αν μια ωραία, από αρκετές άλλες απόψεις, πρωία όλοι οι πολιτικοί μας
αδρανούσαν πλήρως.

Αρκεί να περιορισθεί κανείς στα γεγονότα που απασχόλησαν τη δημοσιότητα κατά
το τελευταίο μόνο δεκαήμερο για να διαπιστώσει σε ποιο βαθμό το Σύνταγμα είναι
παρόν στη ζωή μας.

Η προτεινόμενη διά νόμου αλλαγή στην εκλογική διαδικασία, με πρόβλεψη
διεξαγωγής της ψηφοφορίας σε δύο μέρες, ώστε να μπορούν οι ετεροδημότες να
ψηφίζουν στον τόπο που κατοικούν, εγείρει το ζήτημα της «ταυτόχρονης», όπως
απαιτεί το Σύνταγμα, διενέργειας των εκλογών. Οι εσωκομματικές διαγραφές στο
κόμμα της αξιωματικής αντιπολίτευσης, καθώς επισήμως συνδέθηκαν με την έκφραση
«ελεύθερης», κατά το Σύνταγμα, γνώμης (για θέμα μάλιστα στο οποίο η
καταγεγραμμένη άποψη του κόμματος συνέπιπτε με την «αιρετική» θέση των
διαγραφέντων) φέρνει στο προσκήνιο την αρχή της εσωκομματικής δημοκρατίας. Η
δι’ αποφάσεως της Ολομελείας «απάντηση» του Αρείου Πάγου στην άσκηση εποπτείας
του υπουργού Δικαιοσύνης και η αναπότρεπτη «ανταπάντηση» του τελευταίου
συνδέονται ευθέως με τη συνταγματική έννοια της διάκρισης των εξουσιών. Η
νομολογιακή μεταστροφή σχετικά με τα «πανωτόκια» των τραπεζών και η
αναμενόμενη νομοθετική ρύθμιση αγγίζουν το μέγα συνταγματικό ζήτημα των ορίων
της οικονομικής ελευθερίας. Τα «παρκόμετρα» συνδέονται με τα όρια δράσης της
Τοπικής Αυτοδιοίκησης. Το αθλητικό – ψηφοθηρικό επεισόδιο με κυβερνητικό
βουλευτή και η άρνηση της Βουλής να άρει την ασυλία του προβληματίζουν για τον
τρόπο που είναι συνταγματικά καταστρωμένος ο θεσμός. Η από τηλεοράσεων
αρξάμενη και σε ανεξάρτητες αρχές καταλήξασα αντιδικία δημοσιογράφων για
δυσφήμηση παραπέμπει στο συνταγματικό δικαίωμα της ελευθερίας του λόγου, αλλά
και του σεβασμού της προσωπικότητας. Ακόμα, τέλος, και η συνεχιζόμενη
περιπέτεια της υγείας ανώτατου εκκλησιαστικού άρχοντα συνειρμικά αναζωπυρώνει
τη συζήτηση για τις συνταγματικά καθοριζόμενες σχέσεις Κράτους και Εκκλησίας.

Το συναρπαστικά ενδιαφέρον είναι ότι το Σύνταγμα, αν αντιμετωπισθεί ως τεχνική
της πολιτικής ελευθερίας, όπως προτρέπει ο ένας από τους δασκάλους της γενιάς
μας, και ως διαρκώς αναπροσδιοριζόμενη επιλογή εκτός συστημάτων, όπως διδάσκει
ο δεύτερος, μπορεί να βοηθήσει όχι μόνο τον ειδικό αλλά και τον πολίτη να δουν
καθαρότερα τα μεγάλα πολιτικά ζητήματα. Είναι τόσο συναρπαστικό που, κατά μία
μη συνταγματική αρχή, είναι κρίμα να μη μοιράζεται.

Ο δικηγόρος Κώστας Β. Μποτόπουλος είναι διδάκτωρ του Συνταγματικού Δικαίου.