ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Χωρίς πνευματική ζωή

Τα τελευταία χρόνια παριστάμεθα μάρτυρες μιας νέας ηθικής που χαρακτηρίζει τα
πνευματικά μας πράγματα. Έως την επικατάρατη 21η Απριλίου του 1967, πριν από
τριάντα, δηλαδή, χρόνια, υπήρχε σ’ αυτόν τον τόπο πνευματική ζωή.

ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΗ ζωή σημαίνει ανοιχτός διάλογος ιδεών, αντιπαραθέσεις,
επιχειρηματολογία, δυναμική κριτική παρέμβαση, με λίγα λόγια πνευματική,
δημιουργική ζύμωση. Όταν κυκλοφορεί η «Πάπισσα Ιωάννα» του Ροΐδη ταράζει τα
νερά, ακολουθεί δημόσιος, συχνά βίαιος, διάλογος γύρω από την αισθητική, την
ηθική και τη θρησκεία.

Όταν κυκλοφορεί η μπροσούρα του Φαλμεράιερ, επιστρατεύονται οι πνευματικές
δυνάμεις του τόπου για να αναχαιτίσουν την «ύβριν». Δεν αξιολογώ. Περιγράφω.
Χάρις, ναι χάρις, στον Φαλμεράιερ γεννήθηκε η «Ιστορία του Ελληνικού Έθνους»
του Κων/νου Παπαρρηγοπούλου, οι «Παραδόσεις» και τα «Τραγούδια του Ελληνικού
Λαού» του Νικολάου Πολίτη, οι γλωσσολογικές ιδιοφυείς μελέτες του Γεωργίου
Χατζηδάκι.

Όταν ιδρύεται το «Βασιλικόν Θέατρον» με τον Θωμά Οικονόμου σκηνοθέτη, με
αισθητική τον γερμανικό εξπρεσιονισμό· ο Κων/νος Χρηστομάνος απαντά από τη
νεοϊδρυθείσα «Νέα Σκηνή» με τον γαλλικό νατουραλισμό. Ο Χρηστομάνος, το 1901
συγκεντρώνει στο Θέατρο του Διονύσου τους νέους λογοτέχνες της εποχής και με
την περίφημη «Διακήρυξή» του, τους προτρέπει να δημιουργήσουν όλοι μαζί
ελληνική δραματουργία και νεοελληνική υποκριτική τέχνη. Σε δύο χρόνια οι
προσκεκλημένοι του απαντούν. Ο Νιρβάνας γράφει τον «Αρχιτέκτονα Μάρθα», ο
Καμπύσης τους «Κούρδους», ο Ξενόπουλος το «Μυστικό της Κοντέσσας Βαλέραινας»,
ο Παλαμάς την «Τρισεύγενη», ο Ταγκόπουλος τις «Αλυσσίδες», ο Αυγέρης το
«Μπροστά στους Ανθρώπους», ο Καζαντζάκης, σε λίγο ο Μελάς, ο ίδιος ο
Χρηστομάνος «Τα τρία φιλιά». Αυτό θα πει πνευματική ζωή. Όταν το 1894 ο
Ξενόπουλος προλογίζει τους «Βρυκόλακες», δημιουργεί ταραχή και εγκαινιάζει την
καταλυτική επιρροή του Νορβηγού στην ελληνική σκηνή. Ο ίδιος ο ιδιοφυής
κριτικός Ξενόπουλος πρωτοπαρουσιάζοντας τον Καβάφη στην αθηναϊκή πνευματική
αγορά, αλλάζει άρδην το ποιητικό κλίμα. Η αυτοκτονία του Καρυωτάκη δεν γίνεται
βέβαια δακρύβρεχτο και αποτρόπαιο υλικό αστυνομικού ματωμένου ρεπορτάζ. Με
παρεμβάσεις της κριτικής οξυδέρκειας του Τέλλου Άγρα και αργότερα του Βαρίκα,
προβάλλει τον ενδιάθετο στην ποίηση, λόγω εκλεκτικών συγγενειών, Καρυωτακισμό.
Ο πρώτος Ρίτσος αναδύεται μέσα από μια τέτοια πνευματική ζύμωση.

Όταν ο ρέκτης Γεώργιος Παπανδρέου ιδρύει το 1930 το Εθνικό Θέατρο και όταν το
πρώτο κρατικό θέατρο της χώρας με σκηνοθέτη τον ανατροπέα κριτικό Φώτο Πολίτη
ανοίγει τις θύρες του το 1932, οι ανταγωνίστριες-πρωταγωνίστριες του
ελεύθερου, λεγόμενου, θεάτρου αλλά και πολιτικές αντίπαλοι (με
αλληλοπυρπολήσεις και βανδαλισμούς οπαδών τους χρεωμένες) Κοτοπούλη και
Κυβέλη, αντί να κατέβουν σε χαμηλότερο ποιητικώς ρεπερτόριο, ανταγωνίζονται το
Εθνικό, για πρώτη φορά, συνεργαζόμενες με αντίστοιχης υψηλής στάθμης
δραματολόγιο. Αυτό σημαίνει πνευματική ζωή.

Γύρω από περιοδικά που εκπροσωπούσαν αισθητικά κινήματα εκκολάπτονται, πλάι
στους φτασμένους, τα νέα ταλέντα.

Ο Βάρναλης ξεπηδάει από περιοδικό της Αλεξάνδρειας. Ο Ξενόπουλος στην «Εστία»
και την «Νέα Εστία» και στη «Διάπλαση των Παίδων» κινεί στη λογοτεχνία τρεις
γενιές και τις καθιερώνει. Ποιος σοβαρός μελετητής των γραμμάτων αγνοεί π.χ.
το περιοδικό «Κύκλος» του Απόστολου Μελαχρινού· εκεί για πρώτη φορά από το
1930 ο Καζαντζάκης επιστρέφοντας από τη Δημοκρατική Ισπανία μεταφράζει «νέους»
Ισπανούς ποιητές· ανάμεσά τους ο Λόρκα, ο Αλμπέρτι, ο Αλεξάινδρε!!

Ποιος μπορεί να παραβλέψει τη γόνιμη επίδραση που άσκησε στη φιλοσοφία, την
κοινωνιολογία, την ψυχολογία, το εκπληκτικό «Αρχείο Φιλοσοφίας και
Κοινωνιολογίας» του Κανελλόπουλου, του Τσάτσου, του Θεοδωρακόπουλου, του
Ραφαήλ, του Δεσποτόπουλου. Εκεί φιλοξενήθηκε η νέα ιδιοφυΐα, ο πρόωρα χαμένος
Δημήτριος Καπετανάκης.

Αλλά ποιος θα προσπεράσει τη συμβολή της «Επιθεώρησης Τέχνης» ως τον Απρίλιο
του ’67, ή των «Εποχών» έως τον Απρίλιο του ’67 (το ξαναγράφω για να
κατανοήσουμε πότε παύσαμε να έχουμε πνευματική ζωή).

Τώρα έχουμε πληθώρα βιβλίων, 300 παραστάσεις κάθε χρόνο, χιλιάδες δίσκους, μια
πνευματική δραστηριότητα που μοιάζει με τη λογική του σούπερ μάρκετ.
Υπερκατανάλωση ιδεών. Διαλέξεις, σεμινάρια, συμπόσια, ημερίδες, ένθετα
εντύπων, δεκάδες λογοτεχνικά, θεατρικά, εικαστικά περιοδικά. Καταιγίδα
εκθέσεων ζωγραφικής· πνευματική ζωή δεν έχουμε. Τίποτα δεν κινείται, όλα είναι
αυτονόητα και ταυτόχρονα αδιάφορα.

Από το 1937 (και, πριν από εξήντα χρόνια) ο Άμλετ έχει παιχτεί μόνον οκτώ
φορές. Δύο φορές από τον Μινωτή, δύο φορές, με τη φετινή, από τον Κιμούλη.

Ενδιαμέσως (για την Ελλάδα μιλώ, ο Χορν τον έπαιξε στις παροικίες) η Ριάλδη, ο
Καστανάς, ο Φέρτης και ο Χατζησάββας. Το 1937 έγινε παράσταση-μύθος,
θαυμάστηκε και επικρίθηκε, ταξίδευσε στο εξωτερικό και θριάμβευσε. Πριν από
τέσσερα χρόνια Φέρτης – Χατζησάββας, Ευαγγελάτος – Μιχαηλίδης τον πάλευαν
μαζί. Τσιμουδιά. Διεκπεραιωτική ειδησεογραφία.

Τώρα ο Κιμούλης ξαναδοκιμάζει. Και είναι το μόνο κλασικό έργο σε 100
παραστάσεις που παίζεται. Τσιμουδιά. Δεν έχω δει την παράσταση, δεν προεξοφλώ
την επιτυχία. Πνευματική ζωή στο παρελθόν δημιουργούσε και η αποτυχία. Κέρδος
είναι ο διάλογος, η ανταλλαγή ιδεών, η σύγκρουση βρε αδελφέ, ο λίβελος έστω.

Και επ’ ευκαιρία. Διαβάστε το έξοχο δοκίμιο του Συκουτρή «Πνευματική Ζωή»,
στον τόμο που εκυκλοφόρησε ο «Κάκτος».