Τι είναι η πατρίδα μας…

«Τι είν’ η πατρίδα μας;» αναρωτιέται δεκαετίες τώρα το ποίημα του Ιωάννη
Πολέμη. Και όταν λίγους στίχους παρακάτω αποπειράται να δώσει την απάντηση,
περιλαμβάνει και την αρκετά ασαφή διατύπωση για κάτι «που λάμπει μέσα μας σαν
ήλιου αχτίδα». Ναι, αυτό το ίδιο που κράζει «εμπρός παιδιά». Όταν το ακούμε,
είμαστε πατριώτες; Ή μήπως κινδυνεύουμε να γίνουμε εθνικιστές;

Η ΣΥΖΗΤΗΣΗ δεν είναι καινούργια, αλλά φαίνεται να αναζωπυρώνεται αυτό τον
καιρό. Τα think-tanks (δεξαμενές εγκεφάλων επί το ελληνικότερον, όπου ειδικοί
μελετούν συγκεκριμένα θέματα και προτείνουν προσεγγίσεις) για τα εθνικά μας
θέματα πληθαίνουν, δημιουργούνται οργανώσεις για την πατριωτική αφύπνιση της
κοινής γνώμης και η αντιπαράθεση οξύνεται. Νιώθουμε πράγματι ένοχοι να
δηλώνουμε πατριώτες, όπως ισχυρίζονται μερικοί, ή μήπως η διαχωριστική γραμμή
εθνικισμού και πατριωτισμού είναι πια τόσο λεπτή ώστε οι συγχύσεις να είναι αναπόφευκτες;

Όλοι οι αναλυτές συμφωνούν ότι η περίοδος του εμφυλίου πολέμου επέδρασε
καταλυτικά στο πώς αντιμετωπίζουμε τον όρο «πατρίδα», ο οποίος φορτίσθηκε
ιδεολογικά, συνδυαζόμενος ενίοτε και με το φρόνημα. Η εκπαίδευση δεν φαίνεται
να δίνει λύσεις προς την κατεύθυνση αυτή, καθώς όπως διαπιστώνει η Άννα
Φραγκουδάκη, καθηγήτρια Κοινωνιολογίας της Εκπαίδευσης στο Πανεπιστήμιο
Αθηνών, στην έρευνά της για τον εθνοκεντρισμό στην εκπαίδευση, «το σχολείο
καλλιεργεί μία εύθραυστη και ανασφαλή εθνική ταυτότητα» και μία αντίληψη για
τον πατριωτισμό «που ανήκει στον 19ο αιώνα».

Είναι ίσως πιο εύκολο υπό αυτές τις συνθήκες τα όρια μεταξύ πατριωτισμού και
εθνικισμού να μην είναι ευκρινή. Ο Γιώργος Μανιάτης, καθηγητής Φιλοσοφίας στο
Πανεπιστήμιο Αθηνών, αποπειράται να κάνει τον διαχωρισμό: «Ο εθνισμός
υποδηλώνει τη δυναμική της εθνικής συνείδησης και της εθνικής αυτογνωσίας.
Αντιδιαστέλλεται προς τον εθνικισμό, που είναι μία επιθετική στην έκφρασή της
και συντηρητική στο περιεχόμενό της, ιδεολογία και πρακτική».

Η πρόσφατη ίδρυση του «Δικτύου 21», ενός λόμπι «με στόχο την πατριωτική
αφύπνιση και την, μέσω της κοινής γνώμης, άσκηση πίεσης προς τις ελληνικές
κυβερνήσεις σχετικά με τους χειρισμούς των εθνικών θεμάτων», αναζωπύρωσε τη
συζήτηση για τις διαφορές πατριωτισμού και εθνικισμού. Η αντιπαράθεση, όμως,
μερικές φορές φαίνεται να γίνεται με λέξεις-κλειδιά, το περιεχόμενο των οποίων
δεν είναι σαφές. Τι σημαίνει, για παράδειγμα, «πατριωτική αφύπνιση»; Να
ξυπνήσει τι; Πώς αντιδιαστέλλεται με τον «πολιτισμικό εθνικισμό»; Και πόσο
αθώος είναι ο τελευταίος, όταν συνδυάζεται με την «πολιτιστική αφομοίωση»; Οι
απόψεις μοιάζουν με κινούμενη άμμο, καθώς γίνονται απόπειρες να προσδιορισθεί
είτε ο πατριωτισμός είτε ο επιθετικός εθνικισμός. Σε μία δημόσια αντιπαράθεση
απόψεων, που διοργάνωσε πριν από μερικά χρόνια το αμερικανικό περιοδικό
«Νέισιον», διάσημοι διανοητές κατέθεσαν τις απόψεις τους, χωρίς να γίνει
δυνατόν στο τέλος να βγουν κάποια γενικά συμπεράσματα που να τα συμμερίζονται
όλοι. Έτσι, οι απόψεις μένει να δοκιμαστούν στην πράξη.

Ενδιαφέρον όμως θα έχει, εάν μέσα από αυτήν τη δημόσια συζήτηση βγει κάποιο
συμπέρασμα για τον «ελληνικό πατριωτισμό». Όχι άστοχα, ο Γερμανός ποιητής Ε.
Χάινε σημείωνε στα μέσα του περασμένου αιώνα: «Ο πατριωτισμός των Γάλλων
συνίσταται σε μια θέρμη καρδιάς που τη μεγαλώνει και την πλαταίνει ώστε ν’
αγκαλιάζει με την αγάπη της όχι μόνο τους πιο κοντινά δικούς της αλλά ολόκληρη
τη Γαλλία, ολόκληρη τη χώρα. Αντίθετα, ο πατριωτισμός των Γερμανών είναι
στένεμα της καρδιάς που “μαζεύεται”, όπως το δέρμα στην παγωνιά. Και τότε ο
Γερμανός μισεί κάθε τι ξενικό, παύει να είναι πια πολίτης του κόσμου, παύει να
είναι πια Ευρωπαίος και θέλει να είναι μόνο στενόκαρδα Γερμανός…».