ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Το εμπόριο της ρύπανσης

Για μία ακόμη φορά, μία διεθνής διάσκεψη αποδείχθηκε κατώτερη των προσδοκιών.
Στο Κιότο της Ιαπωνίας όλοι μιλούσαν για το περιβάλλον, αλλά στο μυαλό τους
είχαν τις προτεραιότητες των οικονομιών.

ΠΑΡΑ ταύτα, μία παλιά ιδέα, η οποία ήλθε ξανά στην επικαιρότητα, κέρδισε
ξαφνικά τόσους υποστηρικτές (αλλά και αντιπάλους) που, αν μη τι άλλο, αξίζει
να τη συζητήσουμε. Πρόκειται γι’ αυτό που ονομάστηκε «εμπόριο της ρύπανσης»,
μία έννοια που, ακριβώς επειδή περιέχει αρνητικά υπονοούμενα, βρήκε μεγάλη
απήχηση στα μέσα ενημέρωσης.

Αυτό όμως που προτάθηκε στη Διεθνή Διάσκεψη για το Κλίμα, δεν είναι βέβαια οι
ευκαιρίες κερδοσκοπίας, οι οποίες δημιουργούνται με αφορμή ένα μεγάλο
περιβαλλοντικό πρόβλημα, πράγμα που υπονοεί ο αδόκιμος όρος «εμπόριο», αλλά η
δυνατότητα μεταφοράς μιας υποχρέωσης σε εκείνη ακριβώς την περιοχή ή σε εκείνη
συγκεκριμένα τη δραστηριότητα, όπου η προβλεπόμενη δαπάνη θα έχει τα καλύτερα
αποτελέσματα. Αν για παράδειγμα, οι Ηνωμένες Πολιτείες μπορούν να διαθέσουν
100 εκατ. δολάρια για μέτρα εξοικονόμησης ενέργειας, είναι προφανές ότι η
δαπάνη αυτή θα ήταν πολύ αποδοτικότερη (από την άποψη του αποτελέσματος) αν
γινόταν σε μια χώρα με καθυστερημένες δομές (όπως είναι πολλές τριτοκοσμικές
χώρες ή χώρες του πρώην ανατολικού συνασπισμού). Στην περίπτωση βέβαια αυτή,
οι ΗΠΑ θα ζητούσαν να εκπέσουν της υποχρέωσης για περαιτέρω μείωση των
εκπομπών στο επίπεδο της χώρας τους, αφού την υποχρέωση αυτή θα την έχουν
«εξαγοράσει» ή καλύτερα θα την έχουν ανταλλάξει με κάτι που θεωρείται
επωφελέστερο, τόσο για το περιβάλλον όσο και γι’ αυτόν που γίνεται αποδέκτης
της χρηματοδότησης.

Είναι προφανές πως αυτή η αναδιανεμητική λογική, που διέπει τη φιλοσοφία του
μέτρου, μπορεί εύκολα να βρει υποστηρικτές, τόσο ανάμεσα σ’ εκείνους που
πιστεύουν ότι τα οικονομικά εργαλεία μπορούν να επιστρατευθούν εκεί που η καλή
θέληση και οι αγαθές προθέσεις δεν φέρνουν αποτελέσματα όσο και ανάμεσα σ’
εκείνους που διακηρύσσουν ακόμη το «δικαίωμα στη ρύπανση» εν ονόματι της
ανάπτυξης. Οι τελευταίοι, μάλιστα, δεν χάνουν την ευκαιρία σε κάθε διεθνή
συνάντηση να διαδηλώσουν την απροθυμία τους να προβούν σε αλλαγές των
παραγωγικών τους δομών, αν αυτό απειλεί να μειώσει την ανταγωνιστικότητα των
προϊόντων τους, ή απαιτεί δαπάνες που οι οικονομίες τους δεν είναι σε θέση να
αναλάβουν. Από την άλλη μεριά, αυτοί που καλούνται να πληρώσουν, δηλαδή οι
ανεπτυγμένες χώρες, θέλουν να το κάνουν με το αζημίωτο: να συνεχίσουν δηλαδή
να ρυπαίνουν, αφού οι επιδόσεις τους είναι καλύτερες αν συγκριθούν με αυτές
των χωρών με καθυστερημένες οικονομίες.

Για κάποιον που δεν θα είχε λοιπόν ιδεολογικές αντιρρήσεις σ’ αυτού του είδους
τις συναλλαγές, το μέτρο θα μπορούσε να αποβεί θετικό στον βαθμό που το
ζητούμενο δεν είναι η δικαιότερη κατανομή των ευθυνών, αλλά η γρηγορότερη
επίτευξη μιας διεθνούς συμφωνίας για τη μείωση της ρύπανσης. Στην περίπτωση,
μάλιστα, των εκπομπών διοξειδίου του άνθρακα, όπως και των λοιπών «αερίων του
θερμοκηπίου», φαίνεται πως μια τέτοια ρύθμιση είναι εφικτή, γιατί το φαινόμενο
είναι παγκόσμιο και δεν έχει τοπικό χαρακτήρα. Με άλλα λόγια, δεν ενδιαφέρει
ποια χώρα ή ποια βιομηχανία θα υποστεί τις θυσίες ή, με μια άλλη διατύπωση,
ποιος θα μπει μπροστά στη σταυροφορία των αλλαγών, αφού ο στόχος είναι η
μείωση των «ρύπων» σε πλανητική κλίμακα. Σε μια ψύχραιμη δηλαδή συζήτηση, οι
ρεαλιστές φαίνεται να έχουν εν προκειμένω το πάνω χέρι. (Σε κάθε, βέβαια,
περίπτωση παραμένουν ανοικτά ερωτήματα, όπως αυτό που σχετίζεται με την
αναμενόμενη ­ λόγω μεταφοράς πόρων ­ καθυστέρηση του τεχνολογικού εκσυγχρονισμού).

Να μη μας διαφύγει όμως και μια άλλη σημαντική λεπτομέρεια. Η γενίκευση ενός
τέτοιου μέτρου μπορεί να αποβεί ολέθρια, αφού σε πάρα πολλές περιπτώσεις
περιβαλλοντικών κινδύνων, η γεωγραφική μετάλλαξη είναι και ανέφικτη και
επιστημονικά αστήρικτη: η προστασία των υδάτων ενός ποταμού στη Θεσσαλία δεν
μπορεί να αντισταθμιστεί με τη λήψη μέτρων για την εξυγίανση του Βόλγα ή του
Δούναβη! Όπως και ο θόρυβος ενός κομπρεσέρ έξω από την πόρτα μας δεν μπορεί να
παραγραφεί, επειδή κάποιος άλλος φρόντισε να σταματήσει το δικό του στην άλλη
άκρη του πλανήτη.