ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Ο «μεγάλος ασθενής»

Η μεταρρύθμιση και ο εκσυγχρονισμός της Δημόσιας Διοίκησης παραμένουν
θεμελιώδη ζητούμενα για την Γ’ Ελληνική Δημοκρατία.

Γιατί η Δημόσια Διοίκηση είναι ο «μεγάλος ασθενής» της ελληνικής κοινωνίας,
όπως την χαρακτήρισε σε μια από τις τελευταίες όσο και σπάνιες αναφορές του ο
πρώην πρωθυπουργός και Πρόεδρος της Δημοκρατίας, Κ. Καραμανλής. Και όσο η
Διοίκηση παραμένει ασθενής, το κράτος δεν μπορεί να λειτουργήσει
αποτελεσματικά και η κοινωνία όχι μόνο δεν διευκολύνεται, αλλά εμποδίζεται να
εκσυγχρονιστεί και να προοδεύσει. Αυτό αποτελεί πλέον κοινό τόπο, όχι μόνο
μεταξύ των αναλυτών, αλλά και των πολιτικών δυνάμεων και στην κοινή γνώμη, γενικότερα.

Έτσι, ενώ στη δεκαετία του ’80 οι προσπάθειες των τότε μεταρρυθμιστών
προσανατολίζονταν στον «εκδημοκρατισμό» και στη διαμόρφωση νέων ισορροπιών στη
Διοίκηση, αντίθετα στη λήγουσα δεκαετία του αιώνα επικρατούν οι φωνές για
«εκσυγχρονισμό και αποτελεσματικότητα», για τη βελτίωση της «ποιότητας» και τη
μείωση του «κόστους» των παρεχόμενων υπηρεσιών.

Το θέμα είναι ότι κι εδώ, όπως κι αλλού, αποδεικνύεται ότι τα λόγια πόρρω
απέχουν της πράξεως κι ότι είναι ευκολότερο να λες παρά να κάνεις κάποια
πράγματα ­ έστω και στην ιστορία μετρούν συνήθως οι πράξεις παρά τα λόγια.
Έτσι, τα μέχρι σήμερα αποτελέσματα από τις διάφορες μεταρρυθμίσεις των
τελευταίων χρόνων είναι πενιχρά έως απογοητευτικά. Η διοίκηση εξακολουθεί να
αποτελεί τον αχίλλειο πτέρνα του πολιτικού, οικονομικού και κοινωνικού
συστήματός μας.

Οι εξαιρετικά απηρχαιωμένες και πεισματικά αμετακίνητες δομές και διαρθρωτικές
αδυναμίες της διοίκησης επιδεικνύουν μεγάλη ικανότητα συντήρησης στον χρόνο.
Διαμορφώνεται, έτσι, σταδιακά μια επικίνδυνη αντιστοιχία της Διοίκησης με την
οικονομία και την κοινωνία και ιδίως με τα νεώτερα και τα πιο δυναμικά
στοιχεία της. Για να μη μιλήσουμε για τον βαθμό υστέρησης της ελληνικής
(κακο-)διοίκησης απέναντι στην ευρωπαϊκή κοινότητα, μια υστέρηση που
καταφαίνεται στους ρυθμούς απορρόφησης των κοινοτικών κονδυλίων. Ο «ασθενής»
υπάρχει και φυτοζωεί, δίχως να «πεθαίνει» (γιατί η γραφειοκρατία είναι
αθάνατη, μας λέει ο Kafka) και χωρίς να αφήνει τα πιο ζωντανά στοιχεία της
κοινωνίας να αναπτυχθούν.

Η αναζήτηση των αιτίων που έχουν προξενήσει και συντηρούν αυτή την κατάσταση ή
το μεγάλο «διοικητικό έλλειμμα» της Γ’ Ελληνικής Δημοκρατίας έχει απασχολήσει
πολλές επιστημονικές εργασίες και αναλύσεις ειδικών, εγχώριων και ξένων. Ενώ
κι ο κάθε Έλληνας έχει φυσικά τη δική του ερμηνεία ­ και βέβαια τη συνταγή. Το
θέμα, όμως, δεν είναι απλό, παρά τα φαινόμενα. Η εξέταση, ωστόσο, του
ζητήματος από τη σημερινή σκοπιά, μετά την είσοδο, δηλαδή, στον «δεύτερο κύκλο
της μεταπολίτευσης» και την άμβλυνση των μεγάλων ιδεολογικών «πολέμων» μεταξύ
των κομμάτων, προσφέρεται για περισσότερο αντικειμενικά και ίσως πιο εύστοχα συμπεράσματα.

Θα περιοριστώ σε μία – δύο παρατηρήσεις επί της διαδικασίας ή της μεθόδου. Η
πρώτη είναι ότι όσο επείγουσες και αναγκαίες κι αν είναι κάποιες αλλαγές,
πρέπει να είναι έγκυρα σχεδιασμένες, να έχει προηγηθεί συστηματική ανάλυση,
μελέτη και προετοιμασία. Ίσως μάλιστα να είναι προτιμότερο να μην επιχειρηθούν
καθόλου αλλαγές και μετασχηματισμοί, αν δεν είναι οι κατάλληλοι και αναγκαίοι.
Γιατί μπορεί να προξενήσουν μεγαλύτερη ζημιά παρά όφελος. Και είναι
προτιμότερο, όπως συνιστά ο Wildavsky, να πάρεις το αργό τρένο προς τη σωστή
κατεύθυνση, παρά το γρήγορο τρένο προς λάθος κατεύθυνση. Ενώ οι καθηγητές
Παπούλιας και Τσούκας έχουν δείξει σε μελέτες τους ότι συνήθως στην Ελλάδα οι
σημαντικότερες αλλαγές και μεταρρυθμίσεις είναι οι λιγότερο καλά και κατάλληλα προετοιμασμένες.

Έτσι, ενδεικτικά, ο τρόπος με τον οποίο εφαρμόστηκε πρόσφατα και βιαστικά η
Νομαρχιακή Αυτοδιοίκηση φαίνεται πως μάλλον περιέπλεξε παρά διευκόλυνε τα
πράγματα, αύξησε πολύ το συνολικό κόστος διοικήσεως, πράγμα που σημαίνει
πρόσθετη φορολόγηση ή χρέος, ενώ ο πολίτης και η κοινωνία ψάχνουν ακόμα να
δουν τα άμεσα και ορατά αποτελέσματα. Χωρίς να γίνομαι μάντης κακών, φοβούμαι
πως τα ίδια θα συμβούν με το σχέδιο των δογματικών και αναγκαστικών συνενώσεων
και καταργήσεων των Κοινοτήτων, που προωθείται βιαστικά δίχως συναίνεση, δίχως
κατάλληλη προεργασία και δίχως εναλλακτικές λύσεις.

Τέλος, αν η Διοίκηση και ο εκσυγχρονισμός της είναι πολύ σοβαρή υπόθεση για να
αφεθεί μόνο στους ειδικούς, είναι επίσης ζήτημα εθνικής σημασίας και όρος
επιβίωσης του Ελληνισμού. Η Διοίκηση δεν είναι ιδιοκτησία κανενός ούτε
αποκλειστικό προνόμιο των εκάστοτε κυβερνώντων ή και κάποιων «ειδικών», που
δίνουν συχνά την εντύπωση «μαθητευόμενων μάγων». Η Δι-οίκηση είναι το σπίτι
που ανήκει σε όλους μας κι όλοι έχουμε ευθύνη ­ κι ίσως κάποιοι και αρμοδιότητα.

Ο Αντώνης Μακρυδημήτρης είναι αναπληρωτής καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών