Το όζον στις πόλεις

Χωρίς το όζον στην στρατόσφαιρα η ζωή στην επιφάνεια της Γης θα ήταν αδύνατη.
Με το όζον στον αέρα των πόλεων, η ζωή γίνεται δύσκολη. Ο λόγος είναι ότι το
αέριο αυτό, που μας προστατεύει από τις υπεριώδεις ακτίνες του ηλίου, είναι
ισχυρό δηλητήριο όταν το εισπνέουμε.

Πώς όμως βρέθηκε αυτός ο ανεπιθύμητος επισκέπτης ανάμεσά μας; Ο διπλασιασμός ή
και τριπλασιασμός των συγκεντρώσεων του όζοντος στον αέρα των πόλεων, από τις
αρχές του αιώνα μέχρι σήμερα, οφείλεται σε ένα σύνθετο φαινόμενο, που οι
ειδικοί ονομάζουν «φωτοχημική ρύπανση». Τις ηλιόλουστες ημέρες το φως του
ηλίου διευκολύνει την αντίδραση των «πτητικών υδρογονανθράκων» και των
μονοξειδίων του άνθρακα με τα οξείδια του αζώτου που βρίσκονται στην
ατμόσφαιρα. Οι «πτητικοί υδρογονάνθρακες» αποτελούνται κατά κύριο λόγο από
άκαυστα κατάλοιπα βενζίνης. Όσο για το μονοξείδιο του άνθρακα και τα οξείδια
του αζώτου, και αυτά εκπέμπονται καθημερινά από τις εξατμίσεις του αυξανόμενου
αριθμού αυτοκινήτων.

Οι τιμές συνεπώς των συγκεντρώσεων του όζοντος αποτελούν δείκτη για την
ποιότητα του αέρα των πόλεων, που συνθέτει τις επιπτώσεις από τις εκπομπές
οξειδίων του αζώτου και υδρογονανθράκων.

Η έκθεση σε υψηλές συγκεντρώσεις όζοντος προκαλεί αναπνευστικά προβλήματα και
βλάβες στην υγεία των ανθρώπων. Προκαλεί, επίσης, βλάβες στα φυτά και τα
οικοσυστήματα. Οι μετρήσεις δείχνουν ότι το 78% των 58 εκατομμυρίων Ευρωπαίων
που κατοικούν σε πόλεις εκτίθενται σε συγκεντρώσεις όζοντος που υπερβαίνουν το
όριο ασφαλείας (110 mg/m3\ κατά μέσο όρο επί οκταώρου βάσεως), ενώ 9% αυτού
του πληθυσμού εκτίθεται σε συγκεντρώσεις άνω του ορίου επί τουλάχιστον 50
ημέρες τον χρόνο και μόνο 18% αναπνέουν αέρα που είναι ακίνδυνος.

Η κατάσταση είναι χειρότερη στη Κεντρική Ευρώπη και κυρίως στη Γερμανία. Στην
Ελλάδα το κύριο πρόβλημα το αντιμετωπίζει η Αθήνα. Το 1988, οι μηνιαίες μέσες
τιμές των συγκεντρώσεων του όζοντος στον σταθμό Λιοσίων ήσαν υψηλότερες από το
όριο επί 140 ημέρες. Από το 1990 και μετά η κατάσταση βελτιώνεται και οι
συγκεντρώσεις οξειδίων του αζώτου μειώνονται κάθε χρόνο κατά 3,5%.

Το «νέφος» εμφανίσθηκε στην Αθήνα τη δεκαετία του 1970. Αυτό που τότε λίγοι
κατανόησαν ήταν ότι το νέφος ήρθε για να μείνει. Η αύξηση των πληθυσμών καθώς
και τα γεωγραφικά και τα μετεωρολογικά χαρακτηριστικά συγκαταλέγονται στους
παράγοντες που ευνοούν τη δημιουργία του. Αν και αρχικά τα κύρια συστατικά του
ήταν το διοξείδιο του θείου και ο καπνός, σήμερα, χάρη στα μέτρα που έχουν
ληφθεί για τα καύσιμα και τους καυστήρες, η σύσταση του νέφους έχει αλλάξει.
Οι ρύποι που κυριαρχούν είναι το διοξείδιο του αζώτου και το όζον. Όμως, το
όζον προτιμά τα καθαρότερα βόρεια προάστια, ενώ το διοξείδιο του αζώτου τις
μεγάλες συγκεντρώσεις αυτοκινήτων στο κέντρο. Και να γιατί αυτή η κοινωνικά
δικαιότερη κατανομή των ρύπων: όπου η συγκέντρωση καυσαερίων είναι μεγάλη, το
όζον που παράγεται αντιδρά αμέσως για να παράγει το διοξείδιο του αζώτου που
μας είναι γνωστό από το καφέ του αθηναϊκού ουρανού. Στα βόρεια προάστια, με τα
λιγότερα καυσαέρια, το όζον που παράγεται τις ηλιόλουστες ημέρες παραμένει
στον αέρα. Οι χειρότερες συγκεντρώσεις παρατηρούνται όταν ένα ελαφρό βοριαδάκι
εμποδίζει την θαλάσσια αύρα να καθαρίσει το Λεκανοπέδιο. Τέτοιου είδους ημέρες
η ρύπανση του όζοντος φθάνει ως την Αίγινα.