Εκτός τάξης το «διαφορετικό»

Μια ματιά στην ιστορική εξέλιξη της χώρας μας
φανερώνει ότι υπήρξε, παραδοσιακά, τόπος αποστολής μεταναστών, με έντονη
μάλιστα συμμετοχή στα διεθνή μεταναστευτικά ρεύματα του 20ού αιώνα. Μόνο στη
δεκαπενταετία 1960-1975, περίπου ένα εκατομμύριο συμπατριώτες μας
μετακινήθηκαν σε διάφορα σημεία τού πλανήτη.

ΤΑ ΠΡΑΓΜΑΤΑ,
βέβαια, σήμερα, έχουν αλλάξει σημαντικά. Από τα μέσα τής δεκαετίας του
’80, η Ελλάδα από χώρα αποστολής μεταναστών έχει γίνει χώρα υποδοχής
μετακινουμένων πληθυσμών, αλλοδαπών και παλιννοστούντων ­ προσφύγων ή
μεταναστών.

Σύμφωνα με επίσημες εκτιμήσεις, το περίπου 5% του ελλαδικού
πληθυσμού είναι αλλοδαποί, ο αριθμός των οποίων υπολογίζεται ανάμεσα στις
500.000 έως 600.000. Στον ήδη μεγάλο αυτόν αριθμό δεν συμπεριλαμβάνονται οι
δεκάδες χιλιάδες Πόντιοι από την πρώην ΕΣΣΔ, που έχουν πυκνώσει, την τελευταία
δεκαετία, τις τάξεις των «πολιτισμικά διαφορετικών», που σφραγίζουν με την
ίδια τους την παρουσία την πολυπολιτισμικότητα της ελληνικής κοινωνίας.

Από ποιες χώρες προέρχονται οι μαθητές σας;

Αυτή η ερώτηση απευθύνθηκε,
ανάμεσα σε άλλες, σε 540 δασκάλους, που δίδασκαν σε Τμήματα Υποδοχής και
Φροντιστηριακά Τμήματα παλιννοστούντων και αλλοδαπών μαθητών το σχολικό έτος
1995-96.

Η ΑΠΑΝΤΗΣΗ;

Σύμφωνα με τον πανεπιστημιακό Μιχάλη
Δαμανάκη, επιστημονικό υπεύθυνο επιμόρφωσης εκπαιδευτικών για τη διδασκαλία
της ελληνικής σε παλιννοστούντες και αλλοδαπούς μαθητές, οι Έλληνες δάσκαλοι
ανέφεραν συνολικά τριάντα τέσσερις χώρες από τις οποίες προέρχονταν οι μαθητές
τους και περισσότερες από είκοσι ­ ομιλούμενες από αυτούς ­ ξένες γλώσσες!

Σύμφωνα με στοιχεία του υπουργείου Παιδείας, το σχολικό έτος 1995-96 φοιτούσαν
στην Πρωτοβάθμια (Δημοτικά) και Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση (Γυμνάσια, Λύκεια)
περισσότεροι από 41.000 αλλοδαποί και παλιννοστούντες μαθητές και στον αριθμό
αυτόν δεν συμπεριλαμβάνονται ούτε οι προνομιούχοι αλλοδαποί μαθητές, που
φοιτούν στα 13 ξένα σχολεία της Αθήνας και της Θεσσαλονίκης, όπως π.χ. στο
Αμερικανικό Κολλέγιο, τη Γερμανική Σχολή, τη Γαλλική Σχολή, κ.λπ., ούτε οι
χιλιάδες μαθητές που χωρίς να ανήκουν στην κατηγορία των παλιννοστούντων και
αλλοδαπών μαθητών ανήκουν στους «πολιτισμικά διαφορετικούς», κοντολογίς στις
τρεις πολιτισμικές ενότητες τής μειονότητας της Θράκης (τουρκογενείς,
Αθίγγανους και Πομάκους), καθώς και οι Τσιγγάνοι του υπόλοιπου ελληνικού
χώρου.

Ο Μιχάλης Δαμανάκης, εκφράζοντας τους αριθμούς σε ποσοστά,
επισημαίνει ότι:

* Οι παλιννοστούντες και αλλοδαποί μαθητές αποτελούν το
περίπου 4,6% των μαθητών του Δημοτικού Σχολείου και αν προστεθούν και οι
μαθητές της μειονότητας της Θράκης τότε το ποσοστό προσεγγίζει το 6%.

*
Παρατηρούνται σημαντικά ποσοστά διαρροής όσο ανεβαίνουμε τις βαθμίδες τής
εκπαίδευσης, είτε λόγω «οικονομικής βίας», είτε γιατί το Γυμνάσιο και το
Λύκειο είναι ακόμη λιγότερο προετοιμασμένα, σε σύγκριση με το Δημοτικό, για
την ουσιαστική αντιμετώπιση των εκπαιδευτικών προβλημάτων αυτών των μαθητών.

ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ

Το ελληνικό σχολείο λειτουργεί
μονοπολιτισμικά και μονογλωσσικά, ενώ ­ όπως δείξαμε παραπάνω ­ ο μαθητικός
πληθυσμός σε αρκετές περιοχές της χώρας μας δεν είναι πλέον πολιτισμικά
ομοιογενής.

Η εκπαιδευτική πολιτική για τους παλιννοστούντες και τους
αλλοδαπούς θεωρεί τη διαφορετικότητα του μορφωτικού κεφαλαίου των «άλλων»
μαθητών ως ένα είδος ελλείμματος, το οποίο πρέπει να καλυφθεί σύντομα, έτσι
ώστε να αφομοιωθούν με τους ντόπιους.

Στη λογική αυτή, τα γλωσσικά και
πολιτισμικά εφόδια των «άλλων» μαθητών όχι μόνο δεν κρίνονται ως διατηρήσιμες
και καλλιεργήσιμες αξίες, αλλά ο σταδιακός μαρασμός τους θεωρείται ως βάση για
την εξομοίωση και την ένταξή τους.

Στο πλαίσιο αυτής της εκπαιδευτικής
πολιτικής είναι προφανές ότι δεν μπορεί κανείς να μιλάει για παροχή ίσων
ευκαιριών για τους παλιννοστούντες και αλλοδαπούς μαθητές, τη στιγμή που τους
αφαιρείται το δικαίωμα να αξιοποιούν το μορφωτικό τους κεφάλαιο.

Δεν
είναι, φυσικά, τυχαίο που η συντριπτική πλειοψηφία των «άλλων» μαθητών
(παλιννοστούντων και αλλοδαπών, Τσιγγάνων και της μειονότητας της Θράκης)
αποτυγχάνουν μαζικά, σε ένα σχολείο, το οποίο όχι μόνο δεν καλλιεργεί την
πολιτισμική ετερότητά τους μέσα από μια κοινή εκπαίδευση με τους ντόπιους
μαθητές, αλλά, στο πλαίσιο της μονογλωσσικής και μονοπολιτισμικής λογικής του,
«λειτουργεί» ως βιομηχανία αναπαραγωγής «παραγκωνισμένων», εκπαιδευτικά και
κοινωνικά «εξοστρακισμένων».

ΟΙ ΠΑΛΙΝΝΟΣΤΟΥΝΤΕΣ και αλλοδαποί μαθητές που φοιτούν
στην Πρωτοβάθμια και Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση στη χώρα μας μιλούν περισσότερες
από είκοσι ξένες γλώσσες, όπως: αγγλικά, γαλλικά, γερμανικά, ρωσικά, αλβανικά,
αιγυπτιακά, ρουμανικά, πολωνικά, τσέχικα, κούρδικα, ισπανικά, πορτογαλικά,
φιλιππινέζικα, σερβικά, βουλγαρικά, αραβικά, κ.λπ.

Όμως, ως γνωστόν, στα
ελληνικά σχολεία διδάσκονται μόνο οι «καλές» γλώσσες, τα αγγλικά και τα
γαλλικά.

Τα ερωτήματα που θέτει ο Μιχάλης Δαμανάκης είναι καθοριστικά:

* Αλήθεια, δεν είναι παράλογο και αντιφατικό από τη μια να ξοδεύουμε
δισεκατομμύρια δραχμές κάθε χρόνο για την εκμάθηση ξένων γλωσσών και από την
άλλη να οδηγούμε συστηματικά και συνειδητά σε μαρασμό ξένες γλώσσες που είναι
ζωντανές σε ελληνικές οικογένειες και αποτελούν τον καθημερινό κώδικα
επικοινωνίας μεταξύ των μελών αυτών των οικογενειών (π.χ. Πόντιοι πρόσφυγες
από την πρώην ΕΣΣΔ, Αλβανοί ελληνικής καταγωγής);

* Δεν είναι παράλογο, να
οδηγούνται στη μονογλωσσία άτομα με διπολιτισμική ­ διγλωσσική
κοινωνικοποίηση, που θα μπορούσαν να λειτουργήσουν ως φυσικοί συνδετικοί
κρίκοι μεταξύ της χώρας μας και της χώρας από την οποία προέρχονται (π.χ.
Πολωνοί, Φιλιππινέζοι, Αιγύπτιοι, Κούρδοι από την Τουρκία, το Ιράκ κ.λπ.);

* Τελικά, δεν είναι κοινωνικά άδικο και αντιπαιδαγωγικό να μην παρέχεται η
ευκαιρία σ’ ένα διπολιτισμικά – διγλωσσικά κοινωνικοποιημένο άτομο να
χρησιμοποιήσει και τα δύο σκέλη του μορφωτικού του κεφαλαίου;

Το
ζητούμενο, σύμφωνα με τον Μιχάλη Δαμανάκη, δεν είναι μια αφομοιωτική ή μια
διαχωριστική εκπαίδευση, αλλά μια εκπαίδευση που από τη μια θα είναι κοινή για
όλους, «ντόπιους» και «ξένους», και από την άλλη θα ανταποκρίνεται στη
πολιτιστική πολλαπλότητα και θα διασφαλίζει την πολιτιστική ετερότητα.

Το
δίγλωσσο σχολείο ­ εκεί όπου φοιτούν υψηλά ποσοστά πολιτιστικά και γλωσσικά
διαφορετικών μαθητών ­ που θα είναι ανοιχτό για κάθε ενδιαφερόμενο και θα
λειτουργεί στη λογική της διαφοράς και του πολιτισμικού εμπλουτισμού, είναι
μια απάντηση που περιέχει στοιχεία άμβλυνσης της αναπαραγωγής του κοινωνικού
αποκλεισμού των παιδιών των παλιννοστούντων και των αλλοδαπών, προφυλάσσοντας
βεβαίως ένα πολύτιμο μορφωτικό και γλωσσικό κεφάλαιο ­ του οποίου φορείς είναι
οι παλιννοστούντες και οι αλλοδαποί ­ από τον αφανισμό.