Η μεγάλη πρόκληση της λαϊκότητας

Ο πατριωτισμός δεν είναι μια κλειστή και μονοσήμαντη έννοια. Η αγάπη για την πατρίδα παραπέμπει συνήθως σε μια κοινή πολιτισμική αναφορά και συνείδηση, στη γλώσσα, στην κοινωνική ηθική και στη θρησκεία, στη συλλογική μνήμη.

Σε έναν τόπο συνύπαρξης που συγκινεί και σε μια εθνική, ιστορική ταυτότητα που μας υπερβαίνει. Αυτή, όμως, μπορεί να αποδειχθεί, όπως μας  διδάσκει η τραυματική εμπειρία του περασμένου αιώνα, το πλέον εύφλεκτο υλικό για τον εθνικισμό και τον πιο απάνθρωπο ολοκληρωτισμό, όταν η ταύτιση με την πατρίδα γίνεται μίσος και αποκλεισμός του άλλου.

Σε αυτό το επικίνδυνο έδαφος του εθνοπατριωτικού μεγαλείου ριζώνουν, στην εποχή μας, οι δεξιόστροφοι λαϊκισμοί και οι ανελεύθερες δημοκρατίες. Επιστρέφοντας σε μια ρομαντική αντίληψη περί καθαρού έθνους, παραδοσιακής οικογένειας και χρηστών ηθών, η οποία καταλήγει σε μια ρητορική της ασφάλειας απέναντι στην ανοικτή κοινωνία και τις αλλεπάλληλες κρίσεις της.

Υπάρχει, ωστόσο, μας το θυμίζει τολμηρά, από τη συμβολικά ιδιαίτερη θέση του προπονητή της εθνικής ομάδας ποδοσφαίρου της Γερμανίας, ο Γιούργκεν Κλοπ και ο «θετικός» πατριωτισμός, για να μην εκχωρηθεί «η εθνική υπερηφάνεια στους λάθος ανθρώπους». Αυτός αναγνωρίζει τα σύμβολα και το πολιτισμικό τους φορτίο.

Τα διακρίνει, εντούτοις, σαφώς από τις αξίες που δίνουν σχήμα και συνοχή στην πολιτική μας κοινότητα, όπως η πίστη στη δημοκρατία και το κράτος δικαίου, τους θεσμούς και τα δικαιώματα. Ο νέος πατριωτισμός, που αποκαλείται και συνταγματικός στη μεταπολεμική γερμανική θεωρία (βλ. Χάμπερμας), δεν αρνείται τις επιμέρους ταυτότητες, αλλά τις ρυθμίζει και τις φιλτράρει μέσα από τις θεμελιώδεις αρχές μας. Διαφορετικά, δεν μπορεί να υπάρξει ειρήνη και πρόοδος στις πολύπλοκες κοινωνίες μας.

«Θετικός» πατριωτισμός δεν σημαίνει επιθετική πολιτισμική υπεροχή, ούτε παθητική ανοχή σε πρακτικές που προσβάλλουν την ελευθερία, την ισότητα και την αξιοπρέπεια, με δυο λόγια το δημοκρατικό και φιλελεύθερο κεκτημένο. Η συμβίωσή μας στηρίζεται επί της αρχής σε μια πρωταρχική δικαιοπολιτική συναίνεση και σύνθεση.

Ο συνταγματικός πατριωτισμός, των οικουμενικών αξιών και των κανόνων, υπηρετεί τη συμπερίληψη, τη διαφορετικότητα και τον σεβασμό του άλλου. Κυριαρχεί στο πεδίο του ορθού λόγου, αλλά υστερεί σε πάθος και συναίσθημα, καθώς μοιραία εμφανίζεται αφηρημένος και ψυχρός, ιδίως στη συγκυρία της ριζικής αμφισβήτησης και κόπωσης των αντιπροσωπευτικών θεσμών.

Ο υποσχετικός λόγος των αξιών και του δικαίου δύσκολα μπορεί να εμπνεύσει τους πολλούς, όταν αυτοί νιώθουν ότι δεν μπορούν να εκπληρώσουν το σχέδιο της ζωής τους. Οταν επικρατεί μια γενικευμένη κρίση πολιτικής εμπιστοσύνης και η κοινωνία διασπάται σε ποικίλες ταυτότητες και κάθε λογής κοινότητες, η πολιτική θεμελίωση ενός εξωστρεφούς πατριωτισμού και η αξίωση της ατομικής θυσίας για χάρη του γενικού καλού μοιάζει να χάνει τη λαϊκότητά της.

Η επανασύνδεση με αυτήν ίσως είναι η μεγάλη πρόκληση που υπαινίσσεται ο Κλοπ, με αφορμή το ποδόσφαιρο, το κατεξοχήν λαϊκό άθλημα, και την προβολή σε αυτό των ελπίδων και των διαψεύσεων του συλλογικού μας εαυτού.

Ο Γιώργος Καραβοκύρης είναι αναπληρωτής καθηγητής Συνταγματικού Δικαίου στη Νομική Σχολή του ΑΠΘ