Οφείλουν να ανέχονται δημόσια κριτική

1 Στον ολοκληρωτισμό θεωρείται επιτυχία η απουσία  (επι)κριτικών σχολίων, ιδίως όταν αυτή δεν προκαλείται από κρατικό μηχανισμό λογοκρισίας αλλά από αυτοφίμωση λόγω φόβου.

2 Αντιθέτως στη δημοκρατία ενθαρρύνεται ο λόγος και η έκφραση γνώμης καθώς αναγνωρίζεται ότι τα ανωτέρω στοιχεία αποτελούν τα βασικά υπαρξιακά συστατικά της. Η παραδοχή αυτή κατοχυρώνεται στο άρθρο 14 του ισχύοντος Συντάγματος καθώς και στο άρθρο 10 της ΕΣΔΑ και μάλιστα υπό διττή έννοια. Ετσι κατοχυρώνεται η ελευθερία του Τύπου τόσο ως ατομικό δικαίωμα όσο και ως θεσμική εγγύηση. Η εννοιολογική αυτή μετατόπιση επιτρέπει την παράλληλη λειτουργία δικαιώματος και εγγύησης προκειμένου να πιστοποιείται η σε πραγματικές συνθήκες δημοκρατία.

Εκτός του ατομικού δικαιώματος και της θεσμικής εγγύησης του Τύπου τα ανωτέρω σημειωθέντα άρθρα κατοχυρώνουν το εξίσου σημαντικό για τη δημοκρατία δικαίωμα της έκφρασης το οποίο αυτοτελώς ή και σε συνδυασμό με τον Τύπο διαμορφώνει σειρά επιμέρους δικαιωμάτων απολύτως αναγκαίων για την πλήρη απόλαυση των ελευθεριών Τύπου και έκφρασης.

Πρόκειται για την ελευθερία γνώμης και την ελευθερία λήψης ή μετάδοσης πληροφοριών και ιδεών χωρίς η όλη διαδικασία να εξαρτάται από κρατική αδειοδότηση. Η ελευθερία της γνώμης είτε γραπτώς διά του Τύπου είτε προφορικά περιλαμβάνει επίσης με τη σειρά της την ελευθερία διαμόρφωσης γνώμης, το δικαίωμα μεταβολής της, καθώς και το δικαίωμα αποσιώπησής της.

3 Η ελευθερία έκφρασης γνώμης είναι δυνατόν να βρεθεί σε διάσταση με το έννομο αγαθό της τιμής. Στις περιπτώσεις αυτές διακρίνουμε τον δυσφημιστικό λόγο που δημοσιοποιεί αναπόδεικτα γεγονότα, τον εμπρηστικό λόγο με αποτέλεσμα την πρόκληση βίας, το κάλεσμα σε διενέργεια παράνομης πράξης με ευθύ τρόπο καθώς και η κυκλοφορία πορνογραφικού υλικού. Στις περιπτώσεις αυτές τα όρια μεταξύ θεμιτού και αθέμιτου λόγου δεν είναι πάντα σαφή, αλλά ασφαλιστική δικλίδα για τον δημόσιο λόγο είναι όταν αποτυπώνει μία ήδη υφιστάμενη πραγματικότητα της επικαιρότητας χωρίς να στοχοποιεί ή να απαξιώνει πρόσωπο που εμπλέκεται στη διαμόρφωση της πραγματικότητας αυτής.

Είναι καθήκον του Τύπου αλλά και των δημοσιογράφων ως κατά κυριολεξία λειτουργών του να μη σιωπούν διότι σκοπός του Συντάγματος και της ΕΣΔΑ είναι (μεταξύ άλλων) η εξάλειψη των πραγματικών αλλά και των νομικών εμποδίων που περιορίζουν την ελευθερία άσκησης κριτικής στα κυβερνητικά πεπραγμένα, τα οποία εξ ορισμού εμπίπτουν στην έννοια του δημοσίου ενδιαφέροντος. Θέματα γενικού ενδιαφέροντος ή δημοσίου συμφέροντος επιβάλλεται να συζητούνται ακόμα και αν θίγονται κρατικοί λειτουργοί ή δημόσια πρόσωπα. Μεταξύ της προστασίας της τιμής των προσώπων και του σεβασμού της ελευθερίας έκφρασης επιβάλλεται η δίκαιη στάθμιση υπό το πρίσμα της αρχής της αναλογικότητας.

Σε κάθε περίπτωση οι κρατικοί λειτουργοί με τις πράξεις τους επεμβαίνοντας στη ζωή των πολιτών καθίστανται αντικείμενο του δημόσιου λόγου και υπόκεινται σε δημόσια κριτική. Οπως έχει διαπιστωθεί νομολογιακά ο Τύπος είναι στη δημοκρατική κοινωνία ο «δημόσιος φύλακας», ο οποίος διά των λειτουργών του δεν (πρέπει να) εκφοβίζεται και να αποσιωπά αλλά να διαφωτίζει και να αναδεικνύει περιστατικά δημοσίου ενδιαφέροντος.

Ο Αλκης Δερβιτσιώτης είναι καθηγητής Συνταγματικού Δικαίου στη Νομική Σχολή του Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης