Απορίες της υπερπολιτικής

Πριν από κάμποσα χρόνια σχολιαζόταν – ακόμη και στο επίπεδο μαθητικών εκθέσεων – το γεγονός ότι η δημόσια σφαίρα κατακλυζόταν από μη πολιτικές ειδήσεις – με συμβολική συμπύκνωση το ότι τα τηλεοπτικά δελτία ασχολούνταν περισσότερο με lifestyle ειδήσεις, παρά με σημαντικά γεγονότα που αφορούσαν τις ζωές των ανθρώπων.

Ηταν, άλλωστε, η εποχή που ο νεοφιλελευθερισμός φάνταζε όχι μόνο παντοδύναμος αλλά και αναπόδραστος, ένα πραγματικό «τέλος της ιστορίας». Οπότε γιατί να ασχολούνται και οι άνθρωποι με κάτι που έμοιαζε να είναι «στον αυτόματο πιλότο»; Σήμερα, τα πράγματα φαντάζουν διαφορετικά.

Η πολιτική, σε διάφορες παραλλαγές, μοιάζει να επιστρέφει στη δημόσια σφαίρα. Οι άνθρωποι μπορεί να μη βλέπουν τόσο πολύ τηλεόραση και η ανάγνωση εφημερίδων μοιάζει συνήθεια του παρελθόντος, όμως στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης οι άνθρωποι αναπαράγουν πολιτικά μηνύματα, παίρνουν θέση, συχνά οργισμένη, ή έχουν άποψη, ακόμη και εάν αυτό σημαίνει να αναπαράγουν τη μία ή την άλλη θεωρία συνωμοσίας.

Κάποιες φορές κατεβαίνουν και στον δρόμο. Οι κινητοποιήσεις που ακολούθησαν τη δολοφονία του Τζορτζ Φλόιντ και το κίνημα Black Lives Matter ήταν οι μεγαλύτερες μαζικές διαδηλώσεις στην πρόσφατη αμερικανική ιστορία, ενώ λίγους μήνες αργότερα η έφοδος στο Καπιτώλιο από φιλοτραμπικούς διαδηλωτές έφερε την Αμερική αντιμέτωπη με μια πρωτοφανή συνθήκη.

Ωστόσο, παρά αυτή τη φαινομενική υπερπολιτικοποίηση, οι κοινωνίες μας από διάφορες απόψεις παραμένουν λιγότερο πολιτικοποιημένες. Τα μεγάλα κόμματα, που κάποτε έφταναν να έχουν εκατοντάδες χιλιάδες μέλη, ή ακόμη και να ξεπερνούν το εκατομμύριο, αποτελούν για την Ευρώπη τουλάχιστον, εικόνα του παρελθόντος. Η συνδικαλιστική πυκνότητα υποχωρεί διαρκώς και η συντριπτική πλειονότητα των εργαζομένων δεν ανήκει σε κάποια συνδικαλιστική οργάνωση. Ακόμη, και το να πηγαίνουν οι άνθρωποι στην εκκλησία έχει υποχωρήσει, πιο δραματικά στην Ευρώπη, αλλά εντυπωσιακά ακόμη και στις ΗΠΑ.

Ο κόσμος έγινε πιο διαιρεμένος

Ομως οι δυνάμεις που κερδίζουν περισσότερο είναι αυτές της Ακροδεξιάς. Παρότι οι κοινωνίες δείχνουν να είναι οργισμένες και δυσαρεστημένες, εντούτοις δεν δείχνουν να επιλέγουν κόμματα που υπόσχονται κοινωνική δικαιοσύνη. Ακόμη και οι απόπειρες για μια αριστερή διακυβέρνηση της περασμένης δεκαετίας, κατέληξαν σε αποτυχία, ανοίγοντας τον δρόμο για δεξιόστροφες μετατοπίσεις. Παράλληλα ο κόσμος έγινε πιο διαιρεμένος και συγκρουσιακός, με την «παγκοσμιοποίηση» ως συνώνυμο ενός κόσμου ενωμένου μέσα από την αγορά, να φαντάζει παρελθούσα ουτοπία.

Με αυτά τα ερωτήματα ασχολείται ο Anton Jäger στο τελευταίο του βιβλίο, με τον τίτλο Hyperpolitics. Extreme politicization without political consequences (Υπερπολιτική. Ακραία πολιτικοποίηση χωρίς πολιτικές συνέπειες), που κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Verso. Αφετηρία του η αντιφατικότητα της συγκυρίας που διανύουμε: «Η λαϊκή συμμετοχή στην αμερικανική πολιτική έχει σημειώσει σχετική ανάκαμψη σε σύγκριση με την αποστασιοποίηση της δεκαετίας του 1990 και των αρχών της δεκαετίας του 2000. Από την άλλη πλευρά, η θεσμική συμμετοχή βρίσκεται στο χαμηλότερο επίπεδο όλων των εποχών, ενώ τα αμερικανικά κόμματα έχουν καρτελοποιηθεί ακόμη περισσότερο και έχουν συγχωνευθεί με τα μέσα ενημέρωσης ή τις τάξεις των δωρητών τους».

Ο Γέγκερ χρησιμοποιεί την έννοια της υπερπολιτικής για να περιγράψει την τρέχουσα φάση της σχέσης των δυτικών κατά βάση κοινωνιών με την πολιτική. Διατυπώνει έτσι μια γενεαλογία των τρόπων πολιτικής: τη μαζική πολιτική που σφράγισε τον «σύντομο εικοστό αιώνα» (1914-1989), τη μεταπολιτική της «μακράς δεκαετίας του 1990» (1989-2008) και την αντιπολιτική της δεκαετίας του 2010.

Εάν η μαζική πολιτική του εικοστού αιώνα ήταν πρωτίστως μια «υψηλή πολιτική», η υπερπολιτική του σήμερα είναι χαμηλής στράτευσης, χαμηλού κόστους κα ενίοτε χαμηλής αξίας. Ομως, η υπερπολιτική, με τον χαμηλό πραγματικό βαθμό δέσμευσης και στράτευσης που απαιτεί, είναι πολύ περισσότερο συμβατή με τη σημερινή κοινωνική συνθήκη: την επισφάλεια και κινητικότητα στην εργασία, τον κατακερματισμό και την εξατομίκευση (οι στατιστικές αναφέρουν υποχώρηση ακόμη και του αριθμού των στενών φίλων που οι άνθρωποι δηλώνουν ότι έχουν).

Η στράτευση

Ομως, η βασική διαφορά της σημερινής υπερπολιτικής φάσης με την περίοδο της μαζικής πολιτικής έχει να κάνει με τον βαθμό στον οποίο η πολιτική γίνεται μέσα από πολιτικούς θεσμούς. Ο Γέγκερ υπενθυμίζει τη σημασία που είχαν τα μαζικά κόμματα, ιδίως τα κομμουνιστικά, στο να αποτελούν όχι απλώς μαζικές πολιτικές οργανώσεις, αλλά πλέγματα πρακτικών γύρω από τα οποία οργανωνόταν η ζωή των ανθρώπων, που μπορούσε ολόκληρη να περιστρέφεται γύρω από αυτούς τους κομματικούς θεσμούς, σε μια εποχή που η εργατική τάξη εργαζόταν σε μεγάλους εργασιακούς χώρους και ζούσε σε σαφώς προσδιορισμένες εργατικές γειτονιές. Γι’ αυτό υπογραμμίζει την αίσθηση κοινότητας που έδινε η στράτευση και την οποία αποτύπωσαν σε διαφορετικές στιγμές συγγραφείς όπως ο Πιερ Πάολο Παζολίνι και ο Ντιντιέ Εριμπόν.

Για τον Γέγκερ η κρίσιμη μετάβαση είναι η «αντιπολιτική» δεκαετία του 2010. Τότε όχι μόνο καταγράφηκαν μεγάλα κινήματα σε αρκετές χώρες, με έντονη αμφισβήτηση της οικονομικής ολιγαρχίας και της «επίσημης πολιτικής, αλλά και προέκυψαν πολιτικά κινήματα που διεκδίκησαν να μετασχηματίσουν τέτοιες δυναμικές σε προτάσεις αριστερής διακυβέρνησης. Ομως, όσοι προσπάθησαν να εκπροσωπήσουν αυτή την αντιπολιτική δυναμική προς τα αριστερά, δεν μπορούσαν να στηριχτούν απλώς στην εργατική τάξη, αλλά σε ένα ευρύτερο και κατακερματισμένο σύνολο κοινωνικών δυνάμεων, ενώ η αποτυχία τους άφησε το πεδίο ανοιχτό στην επέλαση της Ακροδεξιάς. Χωρίς μια ανασυγκρότηση του πεδίου της πολιτικής, χωρίς μια νέα θέσμιση της πολιτικής στράτευσης και χωρίς μια γείωση στον κόσμο της εργασίας, όσο κατακερματισμένος κι εάν είναι, η Αριστερά δεν έχει ελπίδα.