Αντώνης Κλάψης στα ΝΕΑ: «Η παραβίαση των διεθνών κανόνων κοστίζει ολοένα και λιγότερο»

Για τον Αντώνη Κλάψη, αναπληρωτή καθηγητή στο Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Διεθνών Σχέσεων του Πανεπιστημίου Πελοποννήσου, ο κόσμος μας σήμερα δεν είναι ένας κόσμος απλώς χωρίς κανόνες ή απλώς ένας κόσμος σε μετάβαση.

Είναι μια συνθήκη που μοιάζει αργόσυρτα να μετασχηματίζει το διεθνές δεσμευτικό πλαίσιο και η νέα απορρύθμιση που ζούμε να παράγει πολλαπλές νέες πραγματικότητες που με τη σειρά τους γεννούν την ανάγκη νέων κανόνων ισχύος και ισορροπίας.

Η μεταπολεμική διεθνής τάξη τι διδάχθηκε από τον Μεσοπόλεμο ή την προγενέστερη Κοινωνία των Εθνών και τι νέο κόμισε;

Το βασικό δίδαγμα του Μεσοπολέμου ήταν ότι οι κανόνες, όσο ευγενείς κι αν είναι ως διακηρύξεις, δεν επαρκούν εάν δεν συνοδεύονται από μηχανισμούς ισχύος και πειθαρχίας. Η Κοινωνία των Εθνών απέτυχε όχι επειδή της έλειπαν οι αρχές, αλλά επειδή αδυνατούσε να τις επιβάλει όταν δοκιμάζονταν από αναθεωρητικές δυνάμεις.

Η μεταπολεμική διεθνής τάξη επιχείρησε να διορθώσει (όχι πάντως με απόλυτη επιτυχία) αυτή την αδυναμία. Κόμισε μια ιδιόρρυθμη αρχιτεκτονική: συνδύασε τη γλώσσα της συλλογικής ασφάλειας, του διεθνούς δικαίου και της θεσμικής συνεργασίας με την αναγνώριση της πραγματικής κατανομής ισχύος. Ο ΟΗΕ δεν σχεδιάστηκε ως αμερόληπτη παγκόσμια κυβέρνηση, αλλά ως μηχανισμός διαχείρισης της ισχύος των μεγάλων δυνάμεων.

Αυτό σήμερα έχει φτάσει στα όριά του ως δεσμευτικό πλαίσιο λόγω αποτυχίας του ή λόγω νέων δυναμικών των μεγάλων δυνάμεων;

Δεν πρόκειται για απλή αποτυχία του πλαισίου, αλλά για αποσύνδεσή του από τις συνθήκες που το καθιστούσαν λειτουργικό. Η μεταπολεμική τάξη δεν ήταν ποτέ απολύτως δίκαιη ούτε απολύτως συνεπής.

Ηταν όμως σχετικά προβλέψιμη, διότι οι βασικοί δρώντες αναγνώριζαν ότι οι κανόνες, ακόμη και όταν τους περιόριζαν, υπηρετούσαν τελικά τη σταθερότητα – κι ακόμα κι όταν κάποιος τους παραβίαζε είχε την τάση να θέλει να δικαιολογηθεί για αυτό. Σήμερα αυτή η παραδοχή φθείρεται.

Οι μεγάλες δυνάμεις, παλαιές και ανερχόμενες, αντιμετωπίζουν όλο και συχνότερα την κανονικότητα ως εργαλείο ή ως εμπόδιο, όχι ως κοινή δέσμευση. Αρα το πρόβλημα δεν είναι ότι οι κανόνες εξαφανίστηκαν. Είναι ότι η παραβίασή τους μοιάζει να κοστίζει ολοένα και λιγότερο.

Σήμερα μιλάμε συνεχώς για την απορρύθμιση των διεθνών κανόνων. Εσείς παρ’ όλα αυτά περιγράφετε πώς η απορρύθμιση μπορεί να λάβει τη μορφή μιας παράλληλης κανονικότητας.

Η απορρύθμιση δεν πρέπει να νοείται μόνο ως επιστροφή στην πλήρη ανομία. Συχνά είναι κάτι πιο σύνθετο: η διατήρηση των κανόνων ως μορφής, αλλά η ταυτόχρονη μεταβολή της λειτουργίας τους. Οι θεσμοί παραμένουν, το λεξιλόγιο της νομιμότητας εξακολουθεί να χρησιμοποιείται, όμως το περιεχόμενό του στην πραγματικότητα μεταλλάσσεται.

Αυτό μπορεί να οδηγήσει σε παράλληλες κανονικότητες: διαφορετικοί δρώντες επικαλούνται τους ίδιους όρους – π.χ. κυριαρχία, ασφάλεια, μη επέμβαση– αλλά τους νοηματοδοτούν με διαφορετικό τρόπο. Ετσι, η κρίση δεν παίρνει πάντα τη μορφή κατάργησης των κανόνων. Παίρνει τη μορφή ανταγωνισμού για το ποιος θα ορίσει το νόημά τους, προφανώς προς όφελος των δικών του συμφερόντων.

Η Κίνα κατά την ανάλυσή σας είναι σήμερα μια δύναμη προσαρμοσμένη στο πλαίσιο νομιμότητας ή λόγω δυναμικής το μεταβάλλει;

Η Κίνα δεν λειτουργεί ως κλασική δύναμη ανοιχτής απόρριψης της διεθνούς νομιμότητας. Αντιθέτως, εμφανίζεται συχνά ως υπερασπιστής της πολυμέρειας, της κυριαρχίας και του ρόλου των διεθνών οργανισμών. Ομως, κάτω από την επιφάνεια υπάρχει κάτι βαθύτερο.

Το Πεκίνο αξιοποιεί το υπάρχον πλαίσιο, ενώ ταυτόχρονα επιχειρεί να μεταβάλει το νόημα βασικών εννοιών του. Αρα η Κίνα δεν στέκεται απλώς έξω από την τάξη για να την ανατρέψει. Εργάζεται εντός της, επιδιώκοντας σταδιακά να την αναπροσαρμόσει στους νέους συσχετισμούς ισχύος – επομένως, να την καταστήσει περισσότερο ωφέλιμη για την ίδια. Εχει κι ένα ακόμα ιδιαίτερο χαρακτηριστικό: αφήνει τον χρόνο να λειτουργεί υπέρ της, χωρίς να βιάζεται να πετύχει έναν βραχυπρόθεσμό στόχο.

Στο δοκίμιό σας «Ενας Κόσμος χωρίς κανόνες;» (εκδ. Μεταίχμιο) αναλύετε διεξοδικά πώς από την Κοινωνία των Εθνών μέχρι και τη Συμφωνία του Μονάχου οι θεσμοί, η νομιμότητα, οι δεσμεύσεις και το κανονιστικό πλαίσιο διαβρώθηκαν σταδιακά από την ενσωμάτωση επίσης σταδιακών αναθεωρήσεων. Θεωρείτε πως σήμερα ή εδώ και μία δεκαετία ειδικότερα βιώνουμε κάτι αντίστοιχο;

Η Ιστορία δεν επαναλαμβάνεται μηχανικά, αλλά ορισμένα μοτίβα επανέρχονται. Το πιο ανησυχητικό σήμερα δεν είναι ότι βρισκόμαστε αναγκαστικά μπροστά σε ένα νέο 1938. Είναι ότι ξαναβλέπουμε τη λογική των σταδιακών τετελεσμένων.

Μια παραβίαση εμφανίζεται ως εξαίρεση, μια δεύτερη ως ιδιαιτερότητα, μια τρίτη ως νέα πραγματικότητα. Κάθε φορά η αντίδραση είναι ανεπαρκής, επειδή το κόστος της αποκατάστασης της νομιμότητας θεωρείται μεγαλύτερο από το κόστος της ανοχής. Ετσι όμως οι αναθεωρητικές ενέργειες λειτουργούν σωρευτικά.

Η ρωσική προσάρτηση της Κριμαίας το 2014 και η εισβολή στην Ουκρανία το 2022 δείχνουν ακριβώς τον κίνδυνο: όταν τα τετελεσμένα δεν ανατρέπονται, μετατρέπονται σε πρόσκληση για τα επόμενα.

Είμαστε σήμερα σε μια φάση ανασύνταξης των διεθνών κανόνων, τάσης επιστροφής στο προηγούμενο περιβάλλον ή σε μια διαρκή μετάβαση με στοιχείο τη γεωπολιτική αβεβαιότητα;

Δεν είναι εύκολη (ούτε καν εφικτή) η επιστροφή στο προηγούμενο περιβάλλον. Η μεταψυχροπολεμική κανονικότητα στηριζόταν σε συσχετισμούς ισχύος, προσδοκίες και βαθμούς συναίνεσης που έχουν πλέον μεταβληθεί. Ούτε όμως έχει συγκροτηθεί μια νέα, σταθερή τάξη κανόνων. Βρισκόμαστε μάλλον σε μια παρατεταμένη μετάβαση, όπου οι παλαιοί κανόνες εξακολουθούν τυπικά να υπάρχουν, αλλά η δεσμευτικότητά τους δοκιμάζεται.

Το κρίσιμο στοιχείο είναι η αβεβαιότητα: κανείς δεν γνωρίζει ακόμη ποια όρια είναι πραγματικά, ποιο κόστος είναι αποτρεπτικό και ποιοι μηχανισμοί μπορούν να επιβάλουν συμμόρφωση. Ετσι, εκείνοι οι διεθνείς δρώντες που κινούνται αποφασιστικά και βασιζόμενοι στην ισχύ τους τείνουν να εξασφαλίζουν πλεονέκτημα έναντι εκείνων που μένουν πιστοί στο θεσμικό πλαίσιο.

Σε τέτοιες περιόδους η σταθερότητα δεν είναι σημείο εκκίνησης. Είναι το μεγάλο ζητούμενο.

Το βασικότερο πρόβλημα για την Ευρώπη, που θα εμποδίζει το να καταφέρνει να κάνει συγκερασμό των θεσμικών της κύκλων και της στρατηγικής ισχύος της, ποιο είναι;

Τα προβλήματα είναι κυρίως δύο και αλληλοτροφοδοτούμενα. Το πρώτο είναι οι αργόσυρτες διαδικασίες λήψης αποφάσεων. Η Ευρωπαϊκή Ενωση είναι εξαιρετικά αποτελεσματική όταν ρυθμίζει, διαπραγματεύεται, χρηματοδοτεί ή θέτει προδιαγραφές. Δυσκολεύεται πολύ περισσότερο όταν πρέπει να αποφασίσει γρήγορα, ιδίως σε συνθήκες κρίσης. Το δεύτερο πρόβλημα είναι η απουσία πραγματικής σκληρής ισχύος.

Η Ευρωπαϊκή Ενωση δεν διαθέτει ακόμη ουσιαστικά κοινή εξωτερική πολιτική ούτε πραγματικά κοινή πολιτική άμυνας και ασφάλειας. Είναι σε θέση να παράγει κανόνες, αλλά δεν μπορεί πάντα να τους υποστηρίξει στρατηγικά. Και στη διεθνή πολιτική η κανονιστική επιρροή χωρίς αντίστοιχη ισχύ κινδυνεύει να μείνει ρητορική άσκηση χωρίς πρακτικό περιεχόμενο.

Το στοίχημα της Ευρωπαϊκής Ενωσης είναι να αντιμετωπίσει ταυτόχρονα αυτές τις δύο προβληματικές πτυχές της λειτουργίας της, εάν θέλει να γίνει υπολογίσιμος παίκτης στην παγκόσμια γεωπολιτική σκακιέρα.