Αν η αρχαιολογία στην Αίγυπτο είχε πρόσωπο, θα ήταν το δικό του. Υπήρξε ο πρώτος υπουργός Αρχαιοτήτων της Αιγύπτου. Εφερε στο φως με τη σκαπάνη του σπουδαία ευρήματα, όπως οι τάφοι των εργατών των πυραμίδων στην Γκίζα (ανακάλυψη καθοριστικής σημασίας καθώς ανέτρεψε τη διαδεδομένη ιδέα ότι οι πυραμίδες χτίστηκαν από σκλάβους, δείχνοντας ότι επρόκειτο για οργανωμένο, αμειβόμενο εργατικό δυναμικό) και ένα από τα πλέον εντυπωσιακά νεκροταφεία – η Κοιλάδα των Χρυσών Μουμιών στην όαση Μπαχαρίγια – με εκατοντάδες μούμιες ελληνορωμαϊκής περιόδου, πολλές με επιχρυσωμένες προσωπίδες. Πίστεψε και στήριξε την ιδέα υλοποίησης του Μεγάλου Αιγυπτιακού Μουσείου (GEM), το οποίο εγκαινιάστηκε τον Νοέμβριο.
Παθιασμένος ομιλητής, σκληρός διαπραγματευτής, επίμονος σχετικά με τους επαναπατρισμούς κλεμμένων αρχαιοτήτων από τη χώρα του, έχει τα χαρακτηριστικά ενός κινηματογραφικού ήρωα – όπως το alter ego του στη μεγάλη οθόνη, ο Ιντιάνα Τζόουνς: δίνει μάχες, τολμά, αμφισβητείται. Και με επιμέλεια έχει καταφέρει να χτίσει τον δικό του μύθο.
Είναι ο δρ Ζαχί Χαουάς. Ο διασημότερος αιγυπτιολόγος της εποχής μας και influencer πριν ακόμη επινοηθεί ο όρος, με δική του σειρά ρούχων και αξεσουάρ. Ερχεται στην Αθήνα για δεύτερη φορά στα 79 του χρόνια – αν και ουσιαστικά είναι η πρώτη, αφού την προηγούμενη είχε μείνει μόνο για μία νύχτα – για να παραλάβει το βραβείο Αριστείας που θα του απονεμηθεί στις 31 Μαΐου από το Διεθνές Φεστιβάλ Αρχαιολογικού και Πολιτιστικού Ντοκιμαντέρ «Αγών».
Από το Κάιρο μίλησε μέσω Zoom στα «Πρόσωπα» για το πώς η θεά Αφροδίτη άναψε τη σπίθα τής αρχαιολογίας μέσα του. Για τις αλήθειες και τα ψέματα του παρελθόντος, για τον ρόλο της πολιτικής στην επιστήμη που υπηρετεί, για το πώς πρέπει να αλλάξουν οι κανονισμοί της UNESCO σχετικά με τους επαναπατρισμούς, αλλά και τον τρόπο που θέλει να τον θυμούνται.
Γνωρίζουμε τι συνέβη πραγματικά στο παρελθόν ή απλώς κάνουμε υποθέσεις;
Δεν προσπαθούμε να φανταστούμε το παρελθόν. Βασιζόμαστε αποκλειστικά σε αυτά που ανακαλύπτουμε. Οι νέες ανακαλύψεις μπορούν να αποκαλύψουν πολλά μυστικά. Δεν μπορείς να επινοήσεις το παρελθόν. Πρέπει να ανασυνθέτεις την ιστορία με βάση τα στοιχεία, με βάση τα ευρήματα. Και, ναι, γνωρίζουμε την αλήθεια, γιατί δεν γράφουμε τίποτα χωρίς αποδείξεις. Οι εικασίες ανήκουν στους ερασιτέχνες.
Αρκεί μόνο η σκαπάνη για να φτάσουμε στην αλήθεια;
Χρησιμοποιούμε μεθόδους και από άλλες επιστήμες, όπως για παράδειγμα αναλύσαμε δείγματα DNA για να αποκαλύψουμε την ταυτότητα μουμιών που δεν είχαν όνομα. Κάναμε αξονικές τομογραφίες σε όλες τις βασιλικές μούμιες για να μάθουμε τα πάντα για αυτές. Χρησιμοποιήσαμε υπερήχους και υπέρυθρη τεχνολογία για να αποκαλύψουμε μυστικά των πυραμίδων, τρισδιάστατες καταγραφές για την τεκμηρίωση αρχαιολογικών χώρων και αντικειμένων. Ολες αυτές και πολλές ακόμη επιστημονικές μέθοδοι έχουν απολύτως κεντρική θέση στην αρχαιολογία.
Ποιος αποφασίζει ποιο τμήμα του παρελθόντος αφηγούμαστε και ποιο αφήνουμε στο σκοτάδι;
Πιστεύω ότι την Ιστορία την αποκαλύπτει ο αρχαιολόγος. Εκείνος είναι υπεύθυνος να φέρει στο φως τα ευρήματα και να τα παρουσιάσει. Και δεν υπάρχει κάτι που πρέπει να μένει κρυφό. Ολα πρέπει να είναι στο φως.
Πόσο ουδέτερη μπορεί να είναι η αρχαιολογία όταν λειτουργεί μέσα σε εθνικά αφηγήματα και πολιτικές προτεραιότητες; Και, δεδομένου ότι υπήρξατε ο πρώτος υπουργός Αρχαιοτήτων της Αιγύπτου, πώς επηρέασε αυτό τον τρόπο που βλέπατε τη σχέση ανάμεσα στην επιστήμη και τη διαμόρφωση μιας εθνικής ταυτότητας;
Για μένα, ως αρχαιολόγο, η επιστήμη ήταν και είναι πάντα πιο σημαντική από οποιαδήποτε θέση εξουσίας. Χωρίς την επιστήμη, η αρχαιολογία θα ήταν σαν μια περιπέτεια τύπου Ιντιάνα Τζόουνς. Στην αρχαιολογία δεν πρέπει να υπάρχει καμία πολιτική προτεραιότητα. Πρέπει να κάνεις αρχαιολογία για την αρχαιολογία. Αν την κάνεις για την πολιτική, τότε κάνεις λάθος. Γι’ αυτό και στη ζωή μου δεν δέχτηκα ποτέ να συμμετάσχω ή να συμφωνήσω με οποιοδήποτε κυβερνητικό σχέδιο που θα μπορούσε να βλάψει τις αρχαιότητες. Ημουν ανεξάρτητος, είτε ως επικεφαλής των αρχαιοτήτων είτε ως υπουργός. Δεν πρέπει ποτέ να αναμειγνύεις την πολιτική με την αρχαιολογία, διότι τότε βλάπτεις την ίδια την επιστήμη.
Ποιος είναι ο μεγαλύτερος κίνδυνος για τα μνημεία σήμερα;
Ο πόλεμος. Σε χώρες όπως το Ιράκ, η Συρία, το Ιράν, ακόμη και ο Λίβανος, σημαντικοί αρχαιολογικοί χώροι καταστρέφονται. Αυτός είναι ο πρώτος και ο πιο σοβαρός κίνδυνος. Ο δεύτερος είναι ο τουρισμός. Μπορεί να γίνει εχθρός της αρχαιολογίας. Για παράδειγμα, στην Κοιλάδα των Βασιλέων δεν μπορείς να επιτρέπεις σε 10.000 ανθρώπους να επισκέπτονται τους τάφους μέσα σε ένα πρωινό. Θα καταστραφούν. Πρέπει να υπάρχει έλεγχος: να μοιράζονται οι επισκέψεις μέσα στη μέρα, να ανοίγουν και να κλείνουν τάφοι, να λαμβάνονται συγκεκριμένα μέτρα προστασίας. Υπάρχουν τρόποι να προστατεύσουμε τα μνημεία, αλλά χρειάζεται οργάνωση. Πρέπει να βρούμε μια ισορροπία ανάμεσα στην ανάγκη για τουρισμό και την προστασία των μνημείων.
Ποια ευρέως διαδεδομένη παρανόηση για την αρχαία Αίγυπτο θα θέλατε να διορθώσετε;
Υπάρχουν πολλές, όπως η ιδέα ότι οι πυραμίδες χτίστηκαν από εξωγήινους. Υπάρχουν άνθρωποι που επινοούν ιστορίες χωρίς αποδείξεις, χωρίς καμία επιστημονική βάση. Πιστεύω ότι είναι καθήκον μου να στέκομαι απέναντι σε αυτές τις ανοησίες και να τις αντικρούω.
Το Μεγάλο Αιγυπτιακό Μουσείο έχει χαρακτηριστεί φαραωνικό. Πιστεύετε ότι χρειάζεται η Αίγυπτος ένα τόσο μεγάλο μουσείο;
Είναι το μεγαλύτερο μουσείο στον κόσμο. Η αρχαία Αίγυπτος είναι μοναδική. Χρειάζεται ένα τέτοιο μουσείο. Και είμαι πολύ περήφανος που είμαι αυτός που ξεκίνησε την κατασκευή του.
Το γεγονός ότι είστε τόσο δημοφιλής βοήθησε το κοινό να κατανοήσει την αρχαιολογία;
Δεν ήταν κάτι που συνέβη τυχαία. Ξεκίνησε όταν στην αρχή της καριέρας μου ανακάλυψα ένα άγαλμα. Καθώς το καθάριζα, ένιωσα ότι είχα βρει την αγάπη μου. Αυτό το πάθος είναι που κάνει τα λόγια μου να φτάνουν στην καρδιά των ανθρώπων. Και αυτό βοήθησε το κοινό να καταλάβει την αρχαιολογία. Το χάρισμα της επικοινωνίας προέρχεται από το πάθος. Αν δεν έχεις πάθος, δεν μπορείς να αγγίξεις τους ανθρώπους.
Είναι αλήθεια ότι στην πρώτη σας ανασκαφή εντοπίσατε ένα άγαλμα ελληνικού ενδιαφέροντος;
Πράγματι. Η πρώτη μεγάλη ανακάλυψη που έκανα ήταν στο Κομ Αμπού Μπέλο, έναν αρχαιολογικό χώρο στο Δέλτα του Νείλου. Εκεί βρήκα δώδεκα όμορφα αγάλματα της Αφροδίτης, φτιαγμένα από φαγεντιανή, μέσα σε ένα μεγάλο ελληνορωμαϊκό νεκροταφείο. Κι αυτό το εύρημα άλλαξε τη ζωή μου. Κρατώ ακόμη ένα αντίγραφο ενός από αυτά τα αγάλματα στο γραφείο μου, γιατί για μένα είναι το σύμβολο της αρχής της σχέσης μου με την αρχαιολογία.
Τι εξακολουθεί να σας συγκινεί περισσότερο; Η στιγμή της ανακάλυψης ή όταν μια ιστορία αρχίζει να αποκτά νόημα;
Η στιγμή της ανακάλυψης. Οταν αντικρίζεις για πρώτη φορά μια μούμια, μια σαρκοφάγο, έναν τάφο, ένα άγαλμα. Ολες αυτές οι στιγμές είναι βαθιά συγκινητικές για μένα. Είναι από τις πιο όμορφες της ζωής μου, γιατί έρχεσαι σε άμεση επαφή με κάτι που έχει μείνει κρυμμένο για χιλιάδες χρόνια.
Σας συνδέουν συχνά με τον Ιντιάνα Τζόουνς. Εχετε συναντηθεί ή συνεργαστεί με τον Χάρισον Φορντ που τον υποδύεται;
Δεν έχω γνωρίσει τον ίδιο, αλλά τον δημιουργό του χαρακτήρα, τον Τζορτζ Λούκας. Ηρθε στο Κάιρο, τον ξενάγησα στις αρχαιότητες και με ρώτησε: «Γιατί το καπέλο σου είναι πιο διάσημο από του Χάρισον Φορντ;». Και του απάντησα ότι το δικό μου είναι καπέλο αρχαιολόγου, ενώ του Χάρισον Φορντ είναι κινηματογραφικό αξεσουάρ.
Ο επαναπατρισμός αρχαιοτήτων, όπως η Στήλη της Ροζέτας ή τα Γλυπτά του Παρθενώνα, είναι ζήτημα ιστορικής δικαιοσύνης ή πολιτιστικής ισχύος;
Είναι ζήτημα δικαιοσύνης, αλλά και κάτι που πρέπει να προκύψει μέσα από την πίεση της κοινής γνώμης. Χαίρομαι πολύ που η Ελλάδα διεκδικεί τα αρχαία της από το Βρετανικό Μουσείο. Εχω ξεκινήσει δύο καμπάνιες: μία για την επιστροφή της Στήλης της Ροζέτας από το Βρετανικό Μουσείο και του Ζωδιακού Κύκλου της Δένδερας από το Λούβρο, και μία για την επιστροφή της προτομής της Νεφερτίτης από το Βερολίνο. Αυτά τα αντικείμενα είναι σύμβολα της αιγυπτιακής ταυτότητας και πρέπει να επιστραφούν. Βλέπουμε, άλλωστε, τι συνέβη στο Βρετανικό Μουσείο: περίπου 2.000 αντικείμενα κλάπηκαν. Πώς μπορούμε να εμπιστευτούμε ένα τέτοιο ίδρυμα να προστατεύει την πολιτιστική κληρονομιά άλλων χωρών; Πιστεύω ότι πρέπει να οργανωθεί μια διεθνής διάσκεψη με χώρες όπως η Ελλάδα και η Ιταλία και άλλες που έχουν υποστεί απώλειες. Είναι πολύ σημαντικό.
Εκτιμάτε ότι με αυτόν τον τρόπο μπορούν να επαναπατριστούν οι λεηλατημένες αρχαιότητες;
Βεβαίως. Πραγματικά πιστεύω ότι πρέπει να συνεργαστούμε όλοι μαζί και να προχωρήσουμε σύντομα στην οργάνωση ενός συνεδρίου με την UNESCO ώστε να αλλάξουν οι κακοί κανόνες της: εκείνοι που θέλουν αντικείμενα τα οποία αφαιρέθηκαν πριν από το 1970 να μην μπορούν να επιστραφούν.
Υπάρχει κάτι για το οποίο μετανιώνετε;
Οχι. Δεν μετανιώνω για τίποτα στη ζωή μου.
Πώς θα θέλατε να σας θυμούνται οι μελλοντικές γενιές;
Να θυμούνται το πάθος μου για την αρχαιολογία και το πάθος που προσπάθησα να μεταδώσω τόσο στους Αιγύπτιους όσο και σε ανθρώπους σε όλο τον κόσμο.
