Ο Βαν Γκογκ της Τεχεράνης

^«Στην πύλη της αιωνιότητας». Αυτό τον τίτλο έδωσε ο Βίνσεντ βαν Γκογκ σε ένα έργο του, αρχικά μια λιθογραφία, σχεδιάζοντας έναν ηλικιωμένο άνδρα, τρόφιμο γηροκομείου της Χάγης. Ο Βαν Γκογκ απεικονίζει τον 72χρονο Αντριάνους Τζουίντερλαντ με φαβορίτες που κρατά στις γροθιές του το σκυμμένο κεφάλι του, τον Νοέμβριο 1882. Το σχέδιο αυτό, αφού άλλαξε χέρια στο πέρασμα των αιώνων, σήμερα βρίσκεται στους υπόγειους χώρους του Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης της Τεχεράνης, προφυλαγμένο – για την ώρα – από τους βομβαρδισμούς και στο εξής φορτισμένο με νέους συμβολισμούς μετά το ξέσπασμα του πολέμου στη Μέση Ανατολή.

Ο ειδικός στο έργο του Βαν Γκογκ, Μάρτιν Μπέιλι, γράφει στο «Art Newspaper» για την ιστορία αυτού του έργου με αφορμή το κλείσιμο του Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης της Τεχεράνης αμέσως μετά την αμερικανική και ισραηλινή επίθεση στις 28 Φεβρουαρίου. «Ελπίζουμε ότι η λιθογραφία του Βαν Γκογκ βρίσκεται σε κάποιον ασφαλή χώρο του μουσείου. Ωστόσο, είναι προφανές ότι όλα τα ιρανικά μουσεία, τα ιστορικά κτίρια και οι αρχαιολογικοί χώροι βρίσκονται πλέον σε κίνδυνο».

Η λιθογραφία «Στην πύλη της αιωνιότητας», που ο Βίνσεντ βαν Γκογκ φιλοτέχνησε το 1882

Ο Βαν Γκογκ χάρισε την υπογεγραμμένη λιθογραφία του στον ολλανδό φίλο του, καλλιτέχνη Αντον φαν Ράπαρντ. Αφού πέρασε από διάφορες ιδιωτικές συλλογές, στις αρχές της δεκαετίας του 1970 η λιθογραφία αγοράστηκε από τον νεοϋορκέζο επιχειρηματία Νέλσον Ροκφέλερ και τη σύζυγό του Μαίρη. Ο Ροκφέλερ ήταν τότε αντιπρόεδρος των ΗΠΑ και σε σύντομο διάστημα πούλησε τον Βαν Γκογκ στον έμπορο τέχνης Ευγένιο Θο. Ο νεοϋορκέζος αρτ ντίλερ με τη σειρά του τον πούλησε το 1975 για 65.000 δολάρια στη σύζυγο του σάχη του Ιράν, Φάρα Παχλαβί, η οποία είχε δραστηριοποιηθεί για την ίδρυση του Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης της Τεχεράνης. Το μουσείο ξεκίνησε να λειτουργεί τον Οκτώβριο του 1977. Ομως ο σάχης ανατράπηκε τον Φεβρουάριο του 1979 και το καθεστώς του αγιατολάχ Χομεϊνί επέβαλε το μεγαλύτερο μέρος της συλλογής του μουσείου, μαζί και το έργο του Βαν Γκογκ, να παραμείνει στις αποθήκες του. Το νέο καθεστώς με αυτή την απόφαση εκδήλωνε αντιδυτικά συναισθήματα θεωρώντας άσεμνα ορισμένα από τα έργα τέχνης.

Και σε καμβά

Τον Μάιο του 1890, επτά χρόνια μετά τη δημιουργία του χαρακτικού, ο Βαν Γκογκ θέλησε να ζωγραφίσει το έργο του και να το μεταφέρει σε καμβά. Ηταν ένας από τους τελευταίους πίνακες που ολοκλήρωσε στο άσυλο όπου νοσηλευόταν, στα περίχωρα του Σεν Ρεμί ντε Προβάνς. Δύο εβδομάδες πριν ξεκινήσει τη δουλειά του πάνω στον πίνακα, ο διευθυντής του ιδρύματος δρ Τεοφίλ Περόν ενημέρωνε με επιστολή του τον αδερφό του καλλιτέχνη, Τεό, σημειώνοντας ότι ο Βίνσεντ παρέμενε καταθλιπτικός: «Συνήθως κάθεται με το κεφάλι στα χέρια του και αν κάποιος του μιλήσει, είναι σαν να τον πονάει και κάνει χειρονομίες για να τον αφήσουν ήσυχο».

Είναι το ίδιο περιστατικό το οποίο ο καλλιτέχνης και σκηνοθέτης Τζούλιαν Σνάμπελ είχε ως αφετηρία για τη βιογραφική ταινία «At Eternity’s Gate» (2018), με τον Γουίλεμ Νταφόε να ερμηνεύει τον Βαν Γκογκ, τη συναισθηματική αναταραχή του και τις τελευταίες του δημιουργικές αναλαμπές. Αποτέλεσμα των οποίων είναι αυτός ο πίνακας, «Στην πύλη της αιωνιότητας», με τον οποίο ο Βαν Γκογκ αφηγείται τη δική του ψυχική απόγνωση. Τρεις μήνες μετά την ολοκλήρωση του έργου του, ο ζωγράφος αυτοπυροβολήθηκε.