Στις αρχές αυτής της εβδομάδας, όταν η τετράχρονη κόρη μου επέστρεφε από το προνήπιο, μου είπε: «Σήμερα στο σχολείο μιλήσαμε για το Ισραήλ». Η συζήτηση για τον πόλεμο είχε φτάσει ακόμα και στα νηπιαγωγεία. «Δεν γίνεται αλλιώς», μου επισήμαναν εκπαιδευτικοί με τους οποίους συζήτησα αργότερα, «δεν είναι μόνο πως τα παιδιά πρέπει να γνωρίζουν ό,τι συμβαίνει στον κόσμο αλλά πολλές φορές φέρνουν εκείνα την πληροφορία στο σχολείο και ζητούν να μάθουν».
Κάποιες φορές είναι μια εικόνα που είδαν στην τηλεόραση, άλλοτε μια μισοτελειωμένη συζήτηση μεταξύ ενηλίκων, μια συγκέντρωση διαμαρτυρίας στην οποία έτυχε να βρεθούν. Ο πόλεμος εισβάλλει στον κόσμο των παιδιών, κι αυτό γίνεται ακόμα πιο δυναμικά όταν φλέγεται η γειτονιά μας. Ενίοτε η σύγκρουση ενσωματώνεται στο παιχνίδι, τα παιδιά διαλέγουν ρόλους, είναι οι «Καλοί» και οι «Κακοί». Κι αν το 1979 ο Διονύσης Σαββόπουλος έγραψε πως «τα παιδιά τα ξέρουν όλα», πλέον με τον καταιγισμό πληροφοριών που κατακλύζει τη σύγχρονη ζωή αυτό ισχύει στο πολλαπλάσιο…
Ποιος όμως είναι ο κατάλληλος τρόπος για να μιλήσουμε στα παιδιά για τον πόλεμο; Ποια είναι η κατάλληλη στιγμή και μέχρι πού να φτάσει η συζήτηση;
Οταν οι συγκρούσεις γίνονται πρωτοσέλιδα, η θλίψη, ο θυμός και το άγχος είναι συναισθήματα που μεταφέρονται στα παιδιά όπου κι αν ζούμε, επισημαίνουν οι ειδικοί.
Σύμφωνα με τη UNICEF, στα παιδιά προσχολικής ηλικίας το θέμα πρέπει ανoίγει εφόσον κρίνεται απολύτως απαραίτητο, καθώς δεν είναι ακόμη σε θέση να «διυλίσουν» την πληροφορία. «Αν το παιδί ρωτήσει, απαντήστε πως κάποιες φορές οι χώρες “τσακώνονται”, όμως δώστε έμφαση στο ότι τα ίδια είναι ασφαλή και ότι η διαμάχη εξελίσσεται μακριά. Μερικές φορές η αντίδραση του γονέα αναστατώνει περισσότερο τα παιδιά απ’ ό,τι το άκουσμα του πολέμου» σημειώνει η οργάνωση.
Αυτό τονίζει και η ψυχολόγος Στέλλα Αργυρίου, η οποία εξηγεί στα «ΝΕΑ» ότι «όταν μιλάμε στα παιδιά για τον πόλεμο, το βασικό δεν είναι να εξηγήσουμε μόνο τι συμβαίνει στον κόσμο. Είναι να προστατεύσουμε την αίσθηση της δικής τους ασφάλειας. Πρώτα ελέγχουμε τον εαυτό μας· αν είμαστε φορτισμένοι, θυμωμένοι ή φοβισμένοι, το παιδί θα το καταλάβει. Παίρνουμε λίγο χρόνο, ρυθμίζουμε τη φωνή και το σώμα μας και μετά ανοίγουμε τη συζήτηση». Το καλύτερο, σύμφωνα με τους ειδικούς, είναι να διερευνήσουμε αρχικά τι γνωρίζει το παιδί και να προχωρήσουμε μέχρι εκεί όπου το ίδιο είναι έτοιμο να φτάσει. «Ξεκινάμε ρωτώντας: “Τι έχεις ακούσει;” ή “Τι σε απασχολεί;”. Ετσι καταλαβαίνουμε τι πραγματικά χρειάζεται να απαντήσουμε.
Πολλές φορές η φαντασία τους είναι πιο τρομακτική από τα γεγονότα. Μιλάμε με απλά, καθαρά λόγια, ανάλογα με την ηλικία. Στα μικρότερα παιδιά δίνουμε σύντομες, καθησυχαστικές εξηγήσεις: «Σε μια άλλη χώρα υπάρχουν άνθρωποι που τσακώνονται και γίνεται πόλεμος. Εμείς εδώ είμαστε ασφαλείς». Στα μεγαλύτερα μπορούμε να εξηγήσουμε ότι οι πόλεμοι συμβαίνουν όταν οι χώρες δεν βρίσκουν ειρηνικές λύσεις, χωρίς όμως σκληρές λεπτομέρειες ή εικόνες. Δεν τα βομβαρδίζουμε με πληροφορίες. Απαντάμε μόνο σε αυτό που ρωτούν.
Η υπερπληροφόρηση αυξάνει το άγχος» συνεχίζει η Στέλλα Αργυρίου. H ίδια επισημαίνει πως «Δίνουμε χώρο στα συναισθήματα: Μπορούμε να πούμε “Είναι φυσιολογικό να φοβάσαι”, “Κι εγώ στενοχωριέμαι όταν ακούω τέτοια νέα”. Η ονομασία του συναισθήματος μειώνει την έντασή του. Ενισχύουμε την αίσθηση ελέγχου και ελπίδας. Μπορούμε να μιλήσουμε για ανθρώπους που βοηθούν, για οργανώσεις που στηρίζουν οικογένειες, για την αξία της ειρήνης και της αλληλεγγύης. Τα παιδιά χρειάζονται να ξέρουν ότι υπάρχουν και οι “καλοί” μέσα στις δύσκολες καταστάσεις. Περιορίζουμε την έκθεση σε εικόνες και συνεχή ειδησεογραφία.
Ο εγκέφαλος του παιδιού δεν μπορεί να φιλτράρει την επανάληψη βίαιων εικόνων. Και, κυρίως, επαναλαμβάνουμε το μήνυμα της ασφάλειας. “Είμαστε εδώ”, “Σε φροντίζουμε”, “Αν έχεις απορίες, μπορείς πάντα να μου μιλήσεις”» εξηγεί η ψυχολόγος. «Αλλωστε, το παιδί δεν ζητά γεωπολιτική ανάλυση. Ζητά σταθερότητα, αλήθεια προσαρμοσμένη στην ηλικία του και έναν ενήλικο που μπορεί να αντέξει το συναίσθημά του χωρίς να το φοβηθεί».
7+1 συμβουλές από τη UNICEF
1. Επιλέξτε μια ώρα όπου το παιδί νιώθει πιο άνετα να μιλήσει ελεύθερα, όπως κατά τη διάρκεια ενός οικογενειακού γεύματος. Αποφύγετε την ώρα πριν τον ύπνο. Με τα μικρότερα παιδιά, η ζωγραφική και οι ιστορίες μπορούν να βοηθήσουν.
2. Διατηρήστε τη συζήτηση ήρεμη και κατάλληλη για την ηλικία του παιδιού.
3. Αποφύγετε τις ταμπέλες, όπως «κακοί».
4. Εστιάστε στην αλληλεγγύη. Είναι σημαντικό για τα παιδιά να γνωρίζουν ότι οι άνθρωποι βοηθούν ο ένας τον άλλον με πράξεις θάρρους και καλοσύνης.
5. Βεβαιωθείτε ότι δεν αφήνετε το παιδί σας σε κατάσταση δυσφορίας. Αξιολογήστε το άγχος του από τη γλώσσα του σώματός του, τον τόνο φωνής.
6. Συνεχίστε να επικοινωνείτε με το παιδί σας για να δείτε πώς αντιδρά. Εχει νέες ερωτήσεις; Φαίνεται ανήσυχο ή αγχωμένο;
7. Περιορίστε τον καταιγισμό ειδήσεων και σκληρών εικόνων.
8. Περιορίστε το δικό σας άγχος. Μην είστε συνεχώς συνδεδεμένοι στο Διαδίκτυο, ενημερωθείτε συγκεκριμένες ώρες.
