Το Κίεβο δεν είναι μόνο η πρωτεύουσα της Ουκρανίας και ένας από τους βασικούς στόχους της ρωσικής εισβολής. Για πολλούς κατοίκους του, είναι και ένα ιστορικό επιχείρημα απέναντι στο ρωσικό αφήγημα, ένα ζωντανό τεκμήριο ότι η ουκρανική ταυτότητα δεν είναι πρόσφατη κατασκευή, αλλά μέρος μιας μακράς πολιτικής, πολιτισμικής και ευρωπαϊκής συνέχειας. Αυτή την οπτική περιγράφει, μιλώντας στα «ΝΕΑ», η Τετιάνα Λιτβίν, ξεναγός του Κιέβου, ιστορικός της τέχνης και συνεργάτρια των κινηματογραφικών στούντιο Ντοβζένκο.
«Υστερα από πολλές περιπέτειες, τελικά αποφάσισα να ακολουθήσω το όνειρό μου. Εν μέσω πολέμου» λέει. Οπως εξηγεί, εργάστηκε παλαιότερα στην τηλεόραση, σε διοικητικές θέσεις, αλλά για χρόνια ήθελε να ασχοληθεί επαγγελματικά με τις ξεναγήσεις στην πόλη όπου γεννήθηκε και μεγάλωσε. «Πολλά χρόνια ονειρευόμουν να κάνω ξεναγήσεις στο Κίεβο. Το 2019 άρχισα να γυρίζω βιντεάκια για την ιστορία του Κιέβου και να τα δημοσιεύω στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, έτσι για πλάκα.
Ξεκίνησα τις πρώτες ξεναγήσεις τον Οκτώβριο του 2021. Και έρχονταν στην αρχή οι γνωστοί μου, παλιοί συμμαθητές μου, με στήριζαν. Αλλά μετά ήρθε ο χειμώνας και σταμάτησαν να έρχονται και σκέφτηκα ότι δεν τα κατάφερα. Οτι πρέπει να βρω “κανονική δουλειά”. Πέρασα συνέντευξη 23 Φεβρουαρίου 2022 και στις 25 Φεβρουαρίου έπρεπε να πιάσω δουλειά. Δημόσιες σχέσεις σε εταιρεία ΙΤ. Αλλά δεν βγήκα για δουλειά στις 25 γιατί… κρυβόμουν από τις βόμβες σε ένα υπόγειο στο Ιρπίν».
Ακολούθησαν μήνες προσφυγιάς. «Εφυγα με τον γιο μου από την Ουκρανία για έξι μήνες, έμεινα στη Σουηδία, αλλά επιστρέψαμε». Το σπίτι της αδερφής της στο Ιρπίν καταστράφηκε από βόμβα, μια γειτόνισσα σκοτώθηκε. Η δουλειά που είχε βρει δεν υπήρχε καθώς ο ιδιοκτήτης της εταιρείας ΙΤ έφυγε εθελοντής στον πόλεμο.
Για την Τετιάνα Λιτβίν, το Κίεβο από μόνο του αποτελεί απάντηση σε όσους επιχειρούν να υποβαθμίσουν την ιστορική θέση της Ουκρανίας στην Ευρώπη. «Το Κίεβο, τη στιγμή που ήρθαν εδώ οι Μογγολοτάταροι, ήταν μια από τις μεγαλύτερες και τις πιο ανεπτυγμένες πόλεις της Ευρώπης. Τον 13ο αιώνα στο Κίεβο ζούσαν 50.000 ενώ στο Λονδίνο 30.000. Ηταν η διασταύρωση όλων των εμπορικών δρόμων, στενές σχέσεις και με τους Σκανδιναβούς και με το Βυζάντιο. Απ’ όταν ήρθε εδώ ο χριστιανισμός, οι πρίγκιπες του Κιέβου έγιναν ισότιμοι με τους ευρωπαίους μονάρχες».
Κατά την ίδια, αυτή η ιστορική μνήμη συνδέεται άμεσα με το πώς βλέπουν οι Ουκρανοί τον σημερινό πόλεμο. «Στην ξενάγηση για το προχριστιανικό Κίεβο λέω για τον πρίγκιπα Ολέγ, τον σχηματισμό της χώρας των Ρως. Πριν από αυτό ζούσαν φυλές στην περιοχή της σύγχρονης Ουκρανίας, σλαβικές φυλές. Αυτοί είχαν μια συγκεκριμένη νοοτροπία – ότι ζουν σε ένα μέρος, το χτίζουν, το αναπτύσσουν με την ιδέα ότι αυτό θα περάσει στους απογόνους τους».
Απέναντι σε αυτή τη λογική η Τετιάνα τοποθετεί μια εντελώς διαφορετική κοσμοθεωρία: «Υπήρχαν όμως και μετακινούμενες φυλές. Αυτές κυκλοφορούσαν στις στέπες μας. Και λεηλατούσαν ό,τι έβρισκαν. Πετσενέγκι, Πόλοβτσι και έπειτα οι Μογγολοτάταροι ήρθαν». Και συνεχίζει: «Οταν λοιπόν λένε “ένας λαός”, εγώ λέω ότι εκεί (σ.σ.: στη Ρωσία) πρόκειται για κοσμοθεωρία μιας περιπλανώμενης φυλής, η οποία δεν έχει αλλάξει για χίλια χρόνια. Μιας φυλής που δεν πονάει το μέρος στο οποίο βρίσκεται. Διότι κάποιος με νοοτροπία μιας φυλής που έχει σταθερό σημείο αναφοράς δεν μπορεί να καταλάβει το πώς μπορείς να έρθεις σε ένα μέρος και απλώς να τα διαλύσεις όλα. Ούτε οι ναζί δεν τα έκαναν αυτά που κάνουν σήμερα οι Ρώσοι».
Στη δική της ανάγνωση, αυτή η αντίθεση βοηθά να ερμηνευθεί και ο σημερινός πόλεμος. «Αυτό που βλέπουμε με τον πόλεμο είναι ότι συγκρούστηκαν δύο διαφορετικές κοσμοθεωρίες, που προϋπήρχαν για αιώνες. Η ρωσική και η σοβιετική προπαγάνδα εξωράιζαν αυτές τις διαφορές, αλλά αυτές δεν χάθηκαν πουθενά». Οπως λέει, η υποτίμηση της ουκρανικής ταυτότητας υπήρξε διαρκές στοιχείο της ρωσικής αντίληψης. «Και από τη ρωσική πλευρά υπήρχε παραπληροφόρηση για το ποιοι είναι οι Ουκρανοί, τους υποτιμούσαν πολύ. Επειδή συνεργάζομαι με τα ιστορικά κινηματογραφικά στούντιο Ντοβζένκο, έχω παρατηρήσει το πώς ο σοβιετικός κινηματογράφος παρουσίαζε τους Ουκρανούς: Ο Ουκρανός ήταν πάντα χαζός, προδότης, φολκλόρ».
Μέσα στον πόλεμο η Τετιάνα επέστρεψε στο Κίεβο και άρχισε πάλι από την αρχή. «Την άνοιξη 2023 αποφάσισα πάλι να ξεκινήσω να ανεβάζω βίντεο, και ανέβαζα κάθε δύο μέρες. Και έπειτα έκανα μια ανάρτηση: “Ελάτε για ξενάγηση”. Και ήρθαν». Σήμερα, όπως λέει, έχει δώδεκα διαδρομές στην πόλη και μία ακόμη στα στούντιο Ντοβζένκο.
Στις ξεναγήσεις της συμμετέχουν μαθητές, συνταξιούχοι, εκτοπισμένοι από τον πόλεμο, αλλά και κάτοικοι του Κιέβου ή άνθρωποι από άλλες περιοχές της Ουκρανίας. Πολλές φορές οι ξεναγούμενοι προσπαθούν να ακούσουν ενδιαφέρουσες πτυχές της ιστορίας της ουκρανικής πρωτεύουσας, αλλά η φωνή της ξεναγού πνίγεται στο απαίσιο σκούξιμο της αντιαεροπορικής σειρήνας: «Οταν έχουμε σειρήνες, συνήθως ο κόσμος δεν πηγαίνει στα καταφύγια. Αλλά αν πρόκειται για παιδιά, τότε είναι υποχρεωτικό» λέει και συμπληρώνει: «Τα παιδιά δεν φοβούνται. Είναι δύσκολο πλέον να τρομάξεις ή να ξαφνιάσεις αυτά τα παιδιά. Και ειδικά τα παιδιά από Ζαπορίζια, από Μαριούπολη, από Χάρκοβο. Εχουν δει τόσο πολλά που δεν τα έχει δει κανένα παιδί σε άλλο σημείο της Ευρώπης. Και ελπίζω να μην τα δει ποτέ».
