Ενα «κανονικό» πρωί στα γραφεία του ουγγρικού ιστότοπου Index, από τα μεγαλύτερα ανεξάρτητα Μέσα της χώρας πριν από την πανδημία (το 2020). Κι όμως, η κανονικότητα μόλις έχει ακυρωθεί.
Ο αρχισυντάκτης έκδοσης Szabolcs Dull ανακοινώνει στους συναδέλφους του τα νέα: η νέα φυτευτή διοίκηση του ανακοινώνει ότι πρέπει να αποχωρήσει. Τα επόμενα στιγμιότυπα μέσα από τα γραφεία αποτυπώνουν μια ηλεκτρισμένη ατμόσφαιρα: δημοσιογράφοι που κάθονται στις καρέκλες τους, όχι για να γράψουν την επόμενη είδηση, αλλά για να αποφασίσουν το μέλλον της επαγγελματικής τους ακεραιότητας.
Με αυτά τα πλάνα ξεκινάει το ντοκιμαντέρ «80 angry journalists» του Αντρας Φόλντες, το οποίο θα προβληθεί στο 28ο Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Θεσσαλονίκης.
Η κάμερα του πρώην δημοσιογράφου του Index – που σήμερα εργάζεται στο επίσης ανεξάρτητο hvg.hu – καταγράφει τα δάκρυα, τις έντονες συζητήσεις και την τελική – ηρωική – στιγμή όπου 80 άνθρωποι παίρνουν το σακίδιό τους και εγκαταλείπουν το κτίριο, δηλώνοντας έτσι την αλληλεγγύη τους για την εκπαραθύρωση του συναδέλφου τους.
«Οπως ξέρετε, ο Ορμπαν βρίσκεται στην εξουσία εδώ και 16 χρόνια, και στην πραγματικότητα είμαστε πιο κοντά από ποτέ στο να αλλάξουμε την κυβέρνησή του και να έχουμε έναν νέο ηγέτη. Αλλά ο αγώνας είναι πολύ σκληρός και ο ίδιος χρησιμοποιεί όλες τις σκιώδεις τακτικές, την προπαγάνδα, εκστρατείες συκοφάντησης εναντίον των αντιπάλων του για να κερδίσει αυτή τη μάχη (σ.σ.: στις 12 Απριλίου διεξάγονται βουλευτικές εκλογές στην Ουγγαρία).
Οπως ακριβώς κάνει και με τα ανεξάρτητα μέσα: επιχειρεί να τα ελέγξει μέσω της οικονομικής πίεσης, των αχυρανθρώπων και των μεσαζόντων που μπαίνουν στις εταιρείες ενημέρωσης» λέει ο Φόλντες από το WhatsApp.
Το ντοκιμαντέρ πάντως δεν είναι μια αγιογραφία αυτοαναφορική όπου 80 «δονκιχώτες» τα βάζουν με τους ανεμόμυλους αλλά έχουν κερδισμένη υστεροφημία. Η προσπάθειά τους να στήσουν εξαρχής το επόμενο ανεξάρτητο μέσο, το Telex, αποδεικνύεται εξίσου τραυματική. Κι αυτό επειδή η δυναμική εντός της κοινότητας κρύβει ανταγωνισμούς, πικρίες, εντάσεις και συγκρούσεις – αυτή τη φορά, όμως, όχι στο όνομα του Ορμπαν, αλλά μιας αλαζονικής αντίληψης για το ποιος πρέπει να έχει το πάνω χέρι εντός της ομάδας. «Σκέφτηκα κάποια στιγμή να μη δείξω τις εντάσεις και να κρατήσω μόνο το καλό κομμάτι του Telex: το γεγονός ότι πολλά ξένα ειδησεογραφικά δίκτυα ήρθαν να το προβάλουν και να το στηρίξουν. Συνειδητοποίησα όμως ότι έπρεπε να δείξω τα εμπόδια. Τι σημαίνει να στήνεις από την αρχή μια καινούργια πλατφόρμα».
ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗ «ΠΟΛΙΟΡΚΙΑΣ». Το φιλμ του Φόλντες, λοιπόν, λειτουργεί όχι μόνο ως καταγραφή μιας δημοσιογραφικής κρίσης. Αλλά και ως ζωντανό χρονικό για τα αδιέξοδα και τα εμπόδια της ελευθεροτυπίας σε μια ευρωπαϊκή χώρα.
Μέσα από το ντοκιμαντέρ αποκαλύπτεται το «μοντέλο Ορμπαν» για τον έλεγχο των Μέσων Μαζικής Ενημέρωσης. Δεν πρόκειται για άμεση λογοκρισία με την παραδοσιακή έννοια, αλλά για μια στρατηγική «πολιορκίας». Η κυβέρνηση, για παράδειγμα, εξαγοράζει μέσω φίλα προσκείμενων ολιγαρχών τις εταιρείες που διαχειρίζονται τα διαφημιστικά έσοδα και τις υποδομές των ανεξάρτητων μέσων.
Οι δημοσιογράφοι, από την άλλη, περιγράφουν ένα κλίμα αβεβαιότητας, όπου η «γραμμή» μεταξύ ιδιοκτησίας και σύνταξης θολώνει εσκεμμένα για να προκληθεί αυτολογοκρισία. Και φτάνουν να θεωρούνται από τα κρατικά μέσα ως «πράκτορες ξένων συμφερόντων», δυσκολεύοντας την πρόσβασή τους σε επίσημες πηγές και πληροφορίες.
Σε καμία περίπτωση η ταινία δεν τελειώνει στην παραίτηση. Μεταφέρεται σε αυτοσχέδια γραφεία, σε σαλόνια και καφετέριες, όπου η ίδια ομάδα, χωρίς πόρους αλλά με τεράστια δημόσια υποστήριξη (crowdfunding), δημιουργεί το Telex. Είναι μια απεικόνιση της ανθεκτικότητας: οι ίδιοι άνθρωποι που έχασαν τη δουλειά τους επειδή αρνήθηκαν να συμβιβαστούν, χτίζουν από το μηδέν ένα νέο μέσο για να παραμείνουν η «φωνή» της αλήθειας.
Εστω και με απώλειες – αρκετοί παλιοί θα φύγουν από τη δουλειά ύστερα από τη σύγκρουση με τον επανακάμψαντα Szabolcs Dull –, θα παραμείνουν ένα μικρό success story σε μια ρευστή επικράτεια. Και αυτή θα είναι η τελευταία εντύπωση πριν πέσουν οι τίτλοι τέλους: ότι το «80 angry journalists» λειτουργεί ως προειδοποίηση για όλη την Ευρώπη.
Εξού και η εμφάνιση σε αυτό της ευρωπαίας επιτρόπου για τις Αξίες και τη Διαφάνεια, Βιέρα Γιούροβα, η οποία με αφορμή την περίπτωση του Index προχώρησε στην κατάρτιση της Ευρωπαϊκής Πράξης για την ελευθερία των μέσων ενημέρωσης (Αύγουστος 2025).
Το ντοκιμαντέρ του Φόλντες δείχνει τελικά ότι η δημοκρατία δεν πεθαίνει πάντα με έναν κρότο, αλλά συχνά μέσα από την αργή διάβρωση των θεσμών και τον οικονομικό εκβιασμό όσων τολμούν να κάνουν ερωτήσεις.
