Οταν πριν από έναν αιώνα η Εθνική Τράπεζα της Ελλάδος άρχισε να αναζητεί το κατάλληλο μέρος για τη δημιουργία ενός οικισμού για τους υπαλλήλους της, η περιοχή της Φιλοθέης ήταν «ένας ξερός βραχότοπος, σε απόσταση 8 χιλιομέτρων από το κέντρο της Αθήνας», τμήμα μιας έκτασης αγορασμένης από εύπορους Αιγυπτιώτες που ήθελαν να οικοδομήσουν εκεί μια γειτονιά με το όνομα Νέα Αλεξάνδρεια.
Τα σχέδια της Εθνικής Τράπεζας προχώρησαν και στις αρχές της δεκαετίας του 1920 ξεκίνησε να χτίζεται η Φιλοθέη στα πρότυπα μιας αγγλικής κηπούπολης, με 28.000 δέντρα και φαρδείς δρόμους, στους οποίους μετακινούνταν αργότερα η «Σουσού» και η «Μαρμάρω», τα θρυλικά λεωφορεία που μετέφεραν τους τραπεζικούς υπαλλήλους στην εργασία τους. Από τότε άλλαξαν πολλά: η Φιλοθέη και το Ψυχικό αποτελούν πλέον υπαίθρια μουσεία αρχιτεκτονικής, με κρυμμένους θησαυρούς του Μεσοπολέμου, και χαρτογραφούνται για πρώτη φορά στην ιστορία τους.
Για την ανοικοδόμηση της Φιλοθέης και του Ψυχικού εργάστηκαν μερικοί από τους σπουδαιότερους έλληνες αρχιτέκτονες, πολεοδόμους, μηχανικούς και ακαδημαϊκούς
Κάτοικοι των τριών δημοτικών ενοτήτων συγκεντρώνονται κάθε Παρασκευή στην Α’ Πλατεία Ψυχικού και καταθέτουν τις προσωπικές τους μαρτυρίες και παλαιά αρχεία για τα ιστορικά κτίρια που στολίζουν τις γειτονιές τους και για τις ανθρώπινες ιστορίες με τις οποίες αυτά συνδέθηκαν. Και κάπως έτσι αποτυπώνουν την ίδια την ιστορία της πόλης… Ολα αυτά στο πλαίσιο μιας ερευνητικής προσπάθειας που βρίσκεται σε εξέλιξη εδώ και λίγες εβδομάδες, της καταγραφής των ιστορικών κτιρίων της Φιλοθέης και του Ψυχικού – Παλαιού και Νέου –, κτιρίων που χτίστηκαν από το 1924 έως το 1970.
Η καταγραφή γίνεται από τον Δήμο Φιλοθέης – Ψυχικού και τη Monumenta, τη μη κερδοσκοπική εταιρεία για την προστασία της φυσικής και αρχιτεκτονικής κληρονομιάς Ελλάδας και Κύπρου, η οποία από το 2013 υλοποιεί συστηματικά προγράμματα καταγραφής ιστορικών κτιρίων του 19ου και του 20ού αιώνα, με στόχο τη μελέτη, την προστασία και την ανάδειξή τους.
Διάσωση της ταυτότητας
Σύμφωνα με τον δήμαρχο Φιλοθέης – Ψυχικού Χαράλαμπο Μπονάτσο, μόνο στο Ψυχικό υπάρχουν 78 κτίρια που έχουν χαρακτηριστεί από το κράτος ως διατηρητέα. Το γεγονός αυτό έχει συμβάλει σε μεγάλο βαθμό στη διάσωση της ταυτότητας της περιοχής, όμως η ανάγκη για τεκμηρίωση, προστασία και ανάδειξη αυτής της συλλογικής ταυτότητας εξακολουθεί να υφίσταται. «Οι απώλειες είναι πολύ μεγάλες. Σύμφωνα με τα στοιχεία που διαθέτουμε, περίπου 250 παλαιά κτίρια έχουν κατεδαφιστεί μόνο τα τελευταία χρόνια στην περιοχή», λέει στα «ΝΕΑ» η Ειρήνη Γρατσία, αρχαιολόγος και συντονίστρια της Monumenta. Τα πράγματα περιπλέκονται ακόμη περισσότερο με τα «μπόνους δόμησης» του Νέου Οικοδομικού Κανονισμού, που αλλάζει το οικιστικό περιβάλλον επιτρέποντας την αύξηση του ύψους και της δόμησης των κτιρίων, τα οποία έχουν προκαλέσει προσφυγές στη Δικαιοσύνη, με πρωτεργάτη τον Δήμο Φιλοθέης – Ψυχικού.
Εκλεκτικιστικό κτίριο του αρχιτέκτονα και ακαδημαϊκού Αλέξανδρου Νικολούδη. Χτίστηκε το 1927 ως οικία του πολιτικού μηχανικού Δ. Διαμαντίδη ο οποίος το 1914 είχε διατελέσει υπουργός Συγκοινωνιών στην κυβέρνηση Ελ. Βενιζέλου
«Οι τρεις δημοτικές ενότητες είναι περιοχές που ανοικοδομήθηκαν κατά την περίοδο του Μεσοπολέμου με διαφορετικό χαρακτήρα η καθεμία. Πρώτα φτιάχτηκε από την εταιρεία Κέκροψ το Παλαιό Ψυχικό, ως ιδιωτικός οικισμός μεγαλοαστικού χαρακτήρα που απευθυνόταν κυρίως σε επιχειρηματίες, στη συνέχεια το Νέο Ψυχικό, το οποίο ξεκίνησε εν μέρει ως προσφυγικός οικισμός καθώς φιλοξένησε οικογένειες που έφτασαν στην Ελλάδα μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή, και στο τέλος η Φιλοθέη, η οποία δημιουργήθηκε ως κηπούπολη με μεσοαστικό χαρακτήρα. Αυτές οι περιοχές αντανακλούν με καταπληκτικό τρόπο την εξέλιξη της αρχιτεκτονικής κληρονομιάς. Είναι κίνητρο για εμάς μέσα από την καταγραφή να δούμε την εξέλιξή τους», λέει η Ειρήνη Γρατσία.
Οι αρχιτέκτονες
Για την ανοικοδόμησή τους εργάστηκαν μερικοί από τους πιο αξιόλογους έλληνες αρχιτέκτονες. «Ο σπουδαίος Αλέξανδρος Νικολούδης σχεδίασε το Ψυχικό και κάποια σπίτια στην περιοχή, ενώ αυτές τις μέρες εντοπίσαμε και μια κατοικία σχεδιασμένη από τον Βασίλειο Κουρεμένο», λέει η Ειρήνη Γρατσία. Ο αρχιτέκτονας της Εθνικής Τράπεζας, Νικόλαος Ζουμπουλίδης, ένας σημαντικός αρχιτέκτονας του Μεσοπολέμου με σπουδές στην Κωνσταντινούπολη και το Βερολίνο, άφησε τη σφραγίδα του στην εικόνα και στα κτίρια της Φιλοθέης, για την ανοικοδόμηση της οποίας επιστρατεύτηκαν προσωπικότητες, μεταξύ των οποίων οι καθηγητές του ΕΜΠ Δημήτρης Πικιώνης και Περικλής Παρασκευόπουλος, ο γλύπτης Τόμπρος, ο ακαδημαϊκός Δημήτρης Καμπούρογλου και ο Ζαχαρίας Παπαντωνίου, οι οποίοι υπέβαλαν γραπτώς τη γνώμη τους για τον ρυθμό των σπιτιών της εποχής.
Κατοικία χτισμένη με τη χαρακτηριστική κόκκινη πέτρα
Επαύλεις του Μεσοπολέμου, πυργίσκοι, αρχιτεκτονικά στοιχεία δανεισμένα από τη Δυτική Ευρώπη, νεοκλασικές πινελιές είναι μερικά από όσα έχει να επιδείξει το κτιριακό απόθεμα της περιοχής. Τα σπίτια αυτά είχαν έντονη παρουσία κατά τη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου και της Κατοχής. Επιτάχθηκαν, λόγω της αισθητικής και της άνεσής τους από ιταλούς και γερμανούς κατακτητές, έπειτα από τους Αγγλους, οι οποίοι διέμειναν σε κάποια από αυτά, ενώ χρησιμοποιήθηκαν ακόμη και από αντάρτες του ΕΛΑΣ λόγω της στρατηγικής σημασίας που είχαν οι θέσεις αυτών των περιοχών. Ανάμεσά τους υπάρχουν κάποια που ξεχωρίζουν.
Ιδιαίτερη αίγλη
Αφηγούμενη αναμνήσεις από τα μέσα της δεκαετίας του ΄60 και του ΄70, όταν μαθήτρια ακόμη έκανε βόλτες ποδηλατώντας από την Αθήνα στο Ψυχικό και τη Φιλοθέη, η φιλόλογος Νέλλυ Λάβδα, που έχει διατελέσει και αντιδήμαρχος Ψυχικού, έχει αναφέρει σε παλαιότερο σημείωμά της: «Την εποχή εκείνη το Ψυχικό ήταν ακόμη κοινότητα, αλλά ήταν ανέκαθεν μια πόλη που ξεχωρίζει. Οι δρόμοι, οι πλατείες, τα σχολεία, τα σπίτια, ο κομψός Ναός του Αγίου Δημητρίου με την εξαιρετική αγιογράφηση, αλλά κυρίως το επίπεδο των κατοίκων, έδιναν στην πόλη μια ιδιαίτερη αίγλη. Θυμάμαι εκείνη την εποχή τη δυναμική παρουσία του Γιάννη Τσεκλένη, ενός νεαρού σχεδιαστή μόδας από το Ψυχικό που η φήμη του ξεπέρασε τα στενά όρια της Ελλάδας και εξαπλώθηκε στα πέρατα του κόσμου. Οι καιροί όμως ήταν ταραγμένοι, είχε επιβληθεί η δικτατορία των συνταγματαρχών (…)».
Κτίρια – σύμβολα
Στο Ψυχικό, όπως εξηγεί η ίδια, «κατοικούσαν ανέκαθεν πολιτικοί από διαφορετικούς χώρους, πολιτικοί με άποψη και δυναμικές ενέργειες. Επί δικτατορίας ο Ανδρέας Παπανδρέου θα συλληφθεί στο σπίτι του στην οδό Γκύζη. Ενας άλλος βέρος Ψυχικιώτης, ο Δημήτρης Τσάτσος, θα πρωτοστατήσει στον αγώνα, όπως άλλωστε και πολλοί ακόμη που έπαιξαν αργότερα πρωτεύοντα ρόλο στην πολιτική σκηνή. Μετά τη Μεταπολίτευση, το 1968, δημεύεται η βασιλική περιουσία. Το κτίριο της οδού Διαμαντίδου στο οποίο επί 30 χρόνια έμεναν οι βασιλείς με την οικογένειά τους περιέρχεται στο Δημόσιο».
Πρόκειται για την κατοικία της οικογένειας Σινιόσογλου, ενός βιομηχάνου από την Κωνσταντινούπολη που είχε μετακομίσει στο Παλαιό Ψυχικό. Το κτίριο ανεγέρθηκε το 1923 και πουλήθηκε στη βασιλική οικογένεια την περίοδο 1937-38 μαζί με μία έκταση 3,5 στρεμμάτων. Αγοράστηκε από τον βασιλιά Γεώργιο Β’ με σκοπό να στεγάσει τους μελλόνυμφους, διάδοχο Παύλο και Φρειδερίκη, οι οποίοι τελικά συνέχισαν να το χρησιμοποιούν και μετά τη στέψη του Παύλου, καθώς ήταν ένα ακίνητο με… βασιλικές προδιαγραφές. Με την κατάργηση της βασιλείας το κτίριο εκποιήθηκε από το ελληνικό Δημόσιο και περιήλθε στα χέρια ιδιώτη. Η εξωτερική του όψη έχει διατηρηθεί, όμως έχει γίνει επέκταση του κτίσματος και αλλαγές στο εσωτερικό.
Μεσοπολεμική κατοικία με εκλεκτικιστικά χαρακτηριστικά στο Νέο Ψυχικό
Ενα άλλο ιστορικό κτίριο – σύμβολο για την ιστορία του Ψυχικού είναι το κτίριο της οδού Στρατηγού Καλλάρη 13, το ονομαζόμενο «Παλιό Δημαρχείο», το οποίο υπήρξε για χρόνια το σπίτι του Κοσμά Πολίτη, ενός από τους σημαντικότερους πεζογράφους της Γενιάς του ’30. Στο σπίτι αυτό, που είναι φτιαγμένο σε βυζαντινό ρυθμό, έζησε ο σπουδαίος λογοτέχνης με την οικογένειά του μέχρι την Κατοχή, οπότε το πούλησε για οικονομικούς λόγους, όμως συνέχισε να ζει εκεί ως ενοικιαστής. Μετά τον θάνατο της γυναίκας του, έμενε σε ένα δωμάτιο στον επάνω όροφο ως το 1974, οπότε και πέθανε. Στη συνέχεια περιήλθε στην ιδιοκτησία του Δήμου και για κάποια χρόνια χρησιμοποιήθηκε ως Δημαρχείο.
Διατηρητέα έπαυλη της δεκαετίας του 1920 στο Ψυχικό
Ξεχωριστή ιστορία έχει επίσης το κτίριο στη συμβολή των οδών Στρατηγού Καλλάρη και Πριγκιπίσσης Ελένης. Ανήκε στον γνωστό επιχειρηματία και κάτοικο του Ψυχικού, Πρόδρομο Μποδοσάκη – Αθανασιάδη, ο οποίος το 1975 το κληροδότησε στο Δημόσιο με την επιθυμία να αποτελέσει κατοικία του Προέδρου της Δημοκρατίας. Σήμερα το κτίριο, το οποίο χτίστηκε το 1936, φιλοξενεί το Ιδρυμα Ελληνικού Πολιτισμού.
Καταγραφή δέντρων
«Στην περιοχή αυτή βρίσκονται ιστορικά εκπαιδευτήρια με πολύ ενδιαφέροντα κτίρια. Το κεντρικό κτίριο του Αρσακείου, το Κολλέγιο, η Σχολή Μωραΐτη, η Βαρβάκειος αλλά και το πρώτο Δημοτικό Σχολείο της Φιλοθέης που χτίστηκε το 1930. Παράλληλα, αυτή τη φορά, εκτός από τα κτίρια καταγράφουμε και τα δέντρα. Τα μεγάλα δέντρα της περιοχής, πεύκα, ευκάλυπτους, για να δούμε τι έχει απομείνει. Υπάρχουν σπίτια που έχουν στις μάντρες τους ακόμη και 15 κυπαρίσσια στη σειρά τα οποία φυτεύονταν όχι απλώς ως μέσο διαχωρισμού από τη διπλανή ιδιοκτησία αλλά και για προστασία από τον βορεινό αέρα. Ολα έχουν τη σημασία τους», λέει η Ειρήνη Γρατσία.
«Στόχος μας είναι να δούμε τι έχει απομείνει και πώς θα διαφυλαχθεί. Οπως σε όλες τις περιοχές, παράλληλα με την καταγραφή κάνουμε συλλογή προφορικών μαρτυριών και πρέπει να αναφέρουμε ότι το ενδιαφέρον των κατοίκων στις συναντήσεις που έχουν ήδη γίνει είναι πάρα πολύ μεγάλο», προσθέτει. «Μέσα από όλα αυτά θέλουμε στο τέλος να δημιουργήσουμε ένα ιστορικό αρχείο για την περιοχή που θα περιλαμβάνει φωτογραφίες και τεκμηρίωση για τα ιστορικά κτίρια της συγκεκριμένης περιόδου, προφορικές μαρτυρίες μέσα από συνεντεύξεις κατοίκων και άλλο αρχειακό υλικό».
