Μια κρίσιμη καμπή προβάλλει για το Ιράν και, κατά συνέπεια, για τη Μέση Ανατολή. Πολλοί αναλυτές θεωρούν ότι το χάσμα ανάμεσα στις ΗΠΑ και στο Ιράν είναι αγεφύρωτο και ότι μια σύγκρουση είναι αναπόφευκτη. Μόλις αυτό το Σαββατοκύριακο, έχοντας ήδη απειλήσει με στρατιωτική δράση, ο Ντόναλντ Τραμπ δήλωσε ότι η αλλαγή καθεστώτος είναι «το καλύτερο που θα μπορούσε να συμβεί» στο Ιράν. Η ένταση και οι κίνδυνοι αυξάνονται. Ο έλεγχος που ασκούν στο Ιράν οι ριζοσπαστικοί ισλαμιστές κληρικοί, οι οποίοι ανήλθαν στην εξουσία στον απόηχο της επανάστασης του 1979, πλέον διακυβεύεται. Ο απώτερος στόχος των ΗΠΑ φαίνεται να είναι η καθεστωτική αλλαγή. Στην πραγματικότητα, μπορεί να είναι ήδη σε εξέλιξη.
Τον Δεκέμβριο και τον Ιανουάριο, το Ιράν συγκλονίστηκε από το εκτενέστερο κύμα διαδηλώσεων από τις αρχές της δεκαετίας του 1980. Οι εικόνες θύμισαν σε πολλούς τις τελευταίες ημέρες του σάχη, όταν εκατομμύρια άνθρωποι κατέκλυσαν τους δρόμους. Υπάρχουν εντυπωσιακές ομοιότητες ανάμεσα στο τότε και στο τώρα, που θα πρέπει να τροφοδοτήσουν τη συζήτηση για το τι μπορεί να ακολουθήσει. Ενας προφανής παραλληλισμός είναι ο κεντρικός ρόλος της οικονομίας. Η άνοδος του πληθωρισμού υπήρξε βασικός παράγοντας για τις πρόσφατες ταραχές. Το ίδιο ίσχυε και σχεδόν πριν από 50 χρόνια. Και τότε, καθοριστικό ρόλο διαδραμάτισαν οι μικροέμποροι και οι επιχειρηματίες του παζαριού της Τεχεράνης, καθώς απειλούνταν τα μέσα διαβίωσής τους.
Ενας δεύτερος παραλληλισμός αρχίζει να διαφαίνεται: ένας κύκλος καταστολής, πένθους και διαμαρτυρίας. Ο κορυφαίος ιστορικός Αλί Ανσαρί έχει υπολογίσει τον συνολικό αριθμό των νεκρών στις κινητοποιήσεις κατά του σάχη το 1978 σε περίπου 2.800. Ορισμένοι πιστεύουν ότι έως και 30.000 άνθρωποι μπορεί να σκοτώθηκαν τον περασμένο Ιανουάριο. Αυτό σημαίνει πολλούς πενθούντες και πολλές 40ήμερες τελετές μνήμης τις επόμενες εβδομάδες.
Το 1978, το επαναστατικό κίνημα ήταν ένας ευρύς συνασπισμός. Περιλάμβανε τους ριζοσπάστες κληρικούς που ακολουθούσαν τον Ρουχολάχ Χομεϊνί και πολλά εκατομμύρια – συχνά φτωχώv, λιγότερο μορφωμένων – Ιρανών που έβλεπαν στον εξόριστο αγιατολάχ, κάποιες φορές κυριολεκτικά, την απάντηση στις προσευχές τους. Αλλά υπήρχαν και άλλοι. Στους δρόμους το 1978 και το 1979 βρίσκονταν φιλελεύθεροι και εθνικιστές κάθε ιδεολογικής απόχρωσης, σοσιαλιστές και φεμινίστριες, μετριοπαθείς κληρικοί και οι μαθητές τους, ακόμη και λίγοι κομμουνιστές της παλιάς σχολής. Υπήρχαν επίσης εκπρόσωποι των εθνοτικών, γλωσσικών και θρησκευτικών μειονοτήτων. Αυτή η ποικιλομορφία είχε πλεονεκτήματα και μειονεκτήματα. Οπως έγραψε ο διάσημος πολωνός δημοσιογράφος Ρίσαρντ Καπουστσίνσκι: «Ολοι αντιτίθεντο στον σάχη και ήθελαν να τον απομακρύνουν. Αλλά ο καθένας φανταζόταν το μέλλον διαφορετικά».
Ακόμη κι αν το σημερινό καθεστώς ανατραπεί, η νέα κατεύθυνση μπορεί να μην είναι άμεσα ξεκάθαρη. Αξίζει να σημειωθεί ότι ο Χομεϊνί δεν κατέλαβε αμέσως την εξουσία με την επιστροφή του. Χρειάστηκαν αρκετά χρόνια για να εδραιωθεί πλήρως η εξουσία του, βασισμένη στον πόλεμο με το Ιράκ, σε νέους θεσμούς, σε ένα νέο Σύνταγμα και σε νέα σώματα ασφαλείας, όπως οι Φρουροί της Ισλαμικής Επανάστασης και οι Μπασίτζ.
Υπάρχει ένα μάθημα σε αυτό για τους θαρραλέους άνδρες και γυναίκες στο Ιράν που επιδιώκουν σήμερα την ανατροπή των ηγεμόνων τους. Τότε, όπως και τώρα, ο θρίαμβός τους μπορεί να έρθει μόνο μέσα από τη μαζική κινητοποίηση εκατομμυρίων και τη συγκρότηση μιας ευρείας συμμαχίας. Παρότι θα μοιράζονται πολλούς κοινούς στόχους, θα υπάρχουν διαφορετικά οράματα για το μέλλον του Ιράν, όπως συνέβη και μεταξύ εκείνων που ανέτρεψαν τον σάχη το 1979. Τότε, η μεγάλη ποικιλομορφία τους μετατράπηκε σε αδυναμία, επιτρέποντας σε μία παράταξη να επιβάλει ένα αυταρχικό καθεστώς και ένα σκληροπυρηνικό όραμα εις βάρος όλων των άλλων.
Συνεπώς, το καθεστώς μπορεί να πέσει, αλλά αν συμβεί αυτό, το μέλλον θα είναι εξίσου δύσκολο να προβλεφθεί. Ο λαός μπορεί να επικρατήσει και να διαπιστώσει ότι η πραγματική μάχη για ελευθερία, ευημερία και ασφάλεια μόλις έχει αρχίσει.
