«Ο κινηματογράφος, {CR}όπως τον ξέραμε, πεθαίνει»

«Η μουσική που γράφω για συναυλίες κρίνεται πρώτα από τη συνείδησή μου – που είναι πολύ αυστηρή – και μετά από το κοινό, που είναι ο ύψιστος κριτής». Αυτή δεν είναι η μοναδική στιγμή στην ωραία αφήγηση του Νικόλα Πιοβάνι, όπου αποκαλύπτονται ο τρόπος με τον οποίο προσεγγίζει το έργο του και η βαθιά του πίστη στη δύναμη της ζωντανής μουσικής. Είναι ο Πιοβάνι, συνθέτης που έχει αφήσει ανεξίτηλο αποτύπωμα στον ιταλικό κινηματογράφο των τελευταίων πενήντα χρόνων, «μαθητής» και συνομιλητής με την αισθητική του Μάνου Χατζιδάκι, δημιουργός άνω των 130 μουσικών θεμάτων, διάδοχος του Νίνο Ρότα στις τελευταίες ταινίες του Φελίνι και βραβευμένος με Οσκαρ για τη μουσική της ταινίας «Η ζωή είναι ωραία».

Στις 8 Ιουλίου ανεβαίνει στη σκηνή του Ηρωδείου, σε μια ξεχωριστή συνεργασία του Φεστιβάλ με το Μέγαρο Μουσικής Αθηνών. Στη συνέντευξη που παραχώρησε στα «Πρόσωπα» με αφορμή την επικείμενη συναυλία – μια συνδιοργάνωση του Μεγάρου, της ιταλικής πρεσβείας και του Ιταλικού Μορφωτικού Ινστιτούτου – μιλά για όλα όσα έχουν δώσει νόημα και περιεχόμενο στη ζωή και την τέχνη του. Σε αυτή τη βραδιά, αφιερωμένη στη μουσική του για τον κινηματογράφο, ο Πιοβάνι διευθύνει την Κρατική Ορχήστρα Αθηνών και παρουσιάζει τρεις συμφωνικές σουίτες που συνομιλούν με την ποίηση της έβδομης τέχνης: Σουίτα Ταβιάνι («Φιορίλε», «Il sole anche di notte», «Η νύχτα του Σαν Λορέντζο», «Καλημέρα Βαβυλωνία»), Σουίτα «Η ζωή είναι ωραία» και Σουίτα Φελίνι («Η συνέντευξη», «Η φωνή του φεγγαριού», «Τζίντζερ και Φρεντ»). Μια ξεχωριστή μουσική αφήγηση από έναν συνθέτη που έχει σημαδέψει τον ιταλικό κινηματογράφο των τελευταίων δεκαετιών.

Η επιστροφή σας στο Ηρώδειο, με μουσική που έχει ταυτιστεί με εμβληματικές ταινίες και μεγάλους ποιητές του ιταλικού κινηματογράφου, τι σηματοδοτεί για εσάς;

Η επιστροφή για να παρουσιάσω μουσική στο Ηρώδειο είναι για μένα μια απίστευτα δυνατή συγκίνηση: ο τόπος, οι αναμνήσεις, το απαιτητικό και εξαιρετικό κοινό της Αθήνας. Ισως το πιο συγκινητικό ραντεβού της χρονιάς.

Πώς συνομιλούν μουσικά με τους κινηματογραφικούς κόσμους των αδελφών Ταβιάνι, του Μπενίνι και του Φελίνι οι τρεις συμφωνικές σουίτες που θα παρουσιάσετε με την Κρατική Ορχήστρα Αθηνών;

Είναι ποιητικοί κόσμοι που βρίσκονται μακριά μεταξύ τους – η ποίηση των Ταβιάνι, η μαγευτική ζωτικότητα του Μπενίνι και η ειρωνική συγκίνηση του Φελίνι. Οπως φαντάζεστε, ήταν τρεις σημαντικοί σταθμοί στη μουσική μου διαδρομή και είμαι ευτυχής που τους ξαναζώ σε μια βραδιά μαζί με το κοινό του Ηρωδείου.

Εχετε αναφέρει ότι ο Μάνος Χατζιδάκις και ο Φεντερίκο Φελίνι άλλαξαν τη ζωή και την καλλιτεχνική σας αντίληψη. Πώς θα περιγράφατε την επιρροή αυτών των δύο γιγάντων σε καλλιτεχνικό και προσωπικό επίπεδο;

Παρά τις διαφορές τους, και οι δύο με δίδαξαν – ή μάλλον με οδήγησαν να κατανοήσω – τη σημασία της πνευματικής ελευθερίας, τη χαρά του καλλιτέχνη που καταφέρνει να απαλλαγεί από τάσεις, συμβάσεις και κυρίαρχες αντιλήψεις, κυνηγώντας την τέχνη και την τέχνη της ποίησης. Ο Ροσίνι είχε πει: «Κάποτε, οι μελωδίες με έψαχναν. Τώρα που γέρασα, πρέπει εγώ να τις ψάχνω». Ο Ροσίνι αγαπούσε το αστείο. Πάντως, όταν γράφω για κινηματογράφο, όντως αναζητώ μελωδίες και μουσικές ιδέες που να εξυπηρετούν την ποιητική του έργου. Οταν γράφω συμφωνική μουσική, μουσική δωματίου ή όπερες, δουλεύω με μελωδίες που με αναζητούν εκείνες – που με επισκέπτονται. Χωρίς πλάκα, η μουσική που γράφω για τον κινηματογράφο κρίνεται από σκηνοθέτες και παραγωγούς. Η μουσική που γράφω για συναυλίες κρίνεται πρώτα από τη συνείδησή μου – που είναι πολύ αυστηρή – και μετά από το κοινό, που είναι ο ύψιστος κριτής.

Εχετε πει ότι οι μελωδίες δεν είναι κάτι που αναζητάς, αλλά σε επισκέπτονται. Πώς βιώνετε αυτή τη δημιουργική διαδικασία, ειδικά όταν πρόκειται για μουσική που συνοδεύει τον κινηματογράφο;

Λοιπόν, συνεχίζοντας να το λέμε «κινηματογράφο» δεν είναι και τόσο ακριβές: μια ταινία που τη ζεις στο σινεμά, μέσα σε μια συλλογική εμπειρία, διατηρεί το αρχαίο τελετουργικό του θεάτρου. Το να τη βλέπεις σε αποσπάσματα, σε ένα μικρό κινητό, μέσα στο τρένο, στην τουαλέτα, με δεκάδες διακοπές και cookies, μοιάζει περισσότερο με λογοτεχνία. Ενα βιβλίο μπορεί να διαβαστεί έτσι – μια ταινία όχι. Παρ’ όλα αυτά, πρέπει να αντιμετωπίσουμε την πραγματικότητα: ο κινηματογράφος, όπως τον ξέραμε, πεθαίνει. Οι αίθουσες είναι άδειες και χωρίς κοινό, άρα δεν υπάρχει κινηματογράφος. Παρά τις προσπάθειες, τα σινεμά κλείνουν το ένα μετά το άλλο. Οι πλατφόρμες streaming, από την άλλη, ευδοκιμούν. Πρέπει λοιπόν να ξανασκεφτούμε την τέχνη της αφήγησης με εικόνα, να προσαρμοστούμε στην πραγματικότητα – και να ξανασκεφτούμε και τη μουσική. Ομως αυτή την επανατοποθέτηση την αφήνω ευχαρίστως στους νέους. Προτιμώ να αφιερώνομαι στη μουσική των συναυλιών. Η μνήμη με βοηθά να προχωρώ μπροστά.

Είναι το «Cyberknife» τελικά μουσική της μνήμης ή της επιβίωσης; Με άλλα λόγια, το γράψατε για να θυμάστε ή για να προχωρήσετε;

Δεν διστάζω να μιλήσω για την ασθένειά μου. Ιδίως γιατί οι επιστήμονες με βοήθησαν να καταλάβω ότι υπάρχουν ασθένειες – όπως ο καρκίνος – που μέχρι πριν από τριάντα χρόνια θεωρούνταν ανίατες, δεν τις ανέφεραν ούτε με το όνομά τους. Ο ογκολόγος τότε εξισωνόταν με τον νεκροθάφτη. Σήμερα, η επιστήμη έχει καταφέρει να την κάνει μια ασθένεια όπως όλες οι άλλες: μερικές φορές πολύ σοβαρή, αλλά θεραπεύσιμη – και όλο και περισσότεροι ασθενείς αναρρώνουν. Η πρόοδος είναι συνεχής σε αυτόν τον τομέα και κάθε χρόνος φέρνει αξιοσημείωτα επιτεύγματα. Χάρη στη σύγχρονη επιστήμη.

Ο καρκίνος συχνά περιγράφεται ως «ανεπιθύμητος συγκάτοικος». Κι όμως, μοιάζετε να του δώσατε έναν ρόλο στην καλλιτεχνική σας διαδρομή. Πώς ορίζετε τη συμφιλίωση με κάτι που θέλει να σου πάρει τη ζωή;

Εγραψα το «Cyberknife» ως φόρο τιμής στο ομώνυμο ακτινολογικό μηχάνημα – ένα τεράστιο μηχάνημα που θυμίζει αμυδρά δεινόσαυρο του Σπίλμπεργκ, με απειλητικό αλλά υπάκουο αέρα. Με έσωσε, και ήθελα να του αφιερώσω μια συναυλία.

Σας ακούσαμε να μιλάτε σχεδόν με «θρησκευτικό δέος» για τους γιατρούς. Πιστεύετε πως η επιστήμη έχει αναλάβει σήμερα τον ρόλο της σύγχρονης πνευματικότητας;

Ακόμη και οι πιο αντιδραστικοί άνθρωποι έχουν πλέον καταλάβει πως δεν υπάρχει σύγκρουση ανάμεσα στην επιστήμη και την πίστη. Εχω βαθιά πίστη στην επιστήμη. Η πνευματικότητα καταλαμβάνει διαφορετικό χώρο στην καρδιά – όμορφο, αναντικατάστατο. Και πράγματι αναγνωρίζω σε διευθυντές κλινικών μια ιερατική ιδιότητα.

Μιλήσατε για τη μουσική ως «τη γλώσσα των μη λεκτικών συναισθημάτων». Πώς διαφέρει η σύνθεση όταν γράφετε από υπαρξιακή ανάγκη και όχι από επαγγελματική υποχρέωση;

Η αλήθεια είναι ότι κανείς ελπίζει πως η επαγγελματική ανάγκη τουλάχιστον εν μέρει επικαλύπτεται με την υπαρξιακή ή ποιητική ανάγκη. Φυσικά, το να γράφεις με ποιητική ελευθερία είναι μερικές φορές πολυτέλεια – αλλά πρέπει να την κερδίσεις.

Ο χρόνος είτε αποκαλύπτει είτε ξεθωριάζει τα πράγματα. Υπάρχουν έργα σας που σας μιλούν αλλιώς τώρα απ’ ό,τι όταν τα συνθέσατε;

Ειλικρινά, κάποια μουσική που έγραψα παλιότερα για ταινίες σήμερα δεν μου λέει πολλά. Αλλα έργα, όμως, έχουν αποκτήσει νέο φως με τον καιρό. Οπως οι συμφωνικές σουίτες που θα παρουσιάσω στο υπέροχο Ηρώδειο.

Οσο περνούν τα χρόνια, αλλάζει και η αντίληψή μας για το τι είναι «σημαντικό». Τι θεωρείτε πλέον ουσιώδες;

Στη μουσική, όπως και σε όλες τις τέχνες, το ουσιώδες είναι να εκφράζεσαι μόνο όταν έχεις κάτι να πεις, κάτι να μοιραστείς. Μερικές φορές, το ουσιώδες είναι η σιωπή. Το να ξέρεις πότε πρέπει να σωπάσεις – την κατάλληλη στιγμή – είναι σημαντικό.

Ο χρόνος είναι πάντα συνοδοιπόρος στη σύνθεση. Πότε γίνεται σύμμαχος και πότε αντίπαλος;

Γίνεται αντίπαλος όταν πρέπει να παραδώσεις παρτιτούρες σε ασφυκτικές προθεσμίες: τότε συνθέτεις μέσα στον πανικό. Αλλά μερικές φορές, παραδόξως, η πίεση είναι δημιουργική – και οι μακροχρόνιες προθεσμίες, παραλυτικές.

Σήμερα, με τόσες συνθέσεις στο ενεργητικό σας, γράφετε ακόμα με την ίδια αθωότητα;

Η παρόρμηση να συνθέσω παραμένει η ίδια – είναι μια παιδική παρόρμηση που κατοικεί μέσα μας όσο περνούν τα χρόνια. Μου λένε ότι αλλάζει με τα γεράματα. Ισως. Οταν γεράσω, θα σας πω.

Με την τεχνική αρτιότητα που φέρνει ο χρόνος, πώς διατηρείται η αυθεντικότητα του συναισθήματος στην ερμηνεία;

Με βοηθά μια παλιά αισθητική επισήμανση του μεγάλου ναπολιτάνου θεατρικού συγγραφέα Εντουάρντο ντε Φιλίπο: «Αναζήτησε τη ζωή και θα βρεις το ύφος. Αναζήτησε το ύφος και θα βρεις τον θάνατο». Είναι αλήθεια: η ποιητική αναζήτηση είναι ζωτική. Η καλλιτεχνική αναζήτηση, βασισμένη αποκλειστικά στο «ύφος», μπορεί να αποβεί μοιραία. Καλύτερα να το αφήσουμε στους σχεδιαστές μόδας.