Ασθενείς και χρήσιμοι

Αν το κεφάλι «ζει» οκτώ με εννέα δευτερόλεπτα μετά την αποκοπή του από το υπόλοιπο σώμα (αποκεφαλισμός), μήπως τότε έχει κάτι να μας πει για αυτό το άγνωστο «μετά», για αυτό το «παραπέρα» που βιώνει σε αυτόν τον απειροελάχιστο χρόνο κι έχουμε όλοι την περιέργεια να μάθουμε; Κι αν ηχογραφούσαμε αυτά τα δευτερόλεπτα, μήπως μαθαίναμε κάτι παραπάνω;

Με αυτό το τερατώδες πείραμα αποφασίζει να ασχοληθεί μια ομάδα γιατρών σε ένα σανατόριο κάπου στα περίχωρα του Μπουένος Αϊρες, στις αρχές του 20ού αιώνα (το 1907): να διερευνήσει το όριο μεταξύ ζωής και θανάτου. Χάρη στη χρηματοδότηση ενός επιχειρηματία, αυτοί οι πέντε άντρες – εκ των οποίων οι τέσσερις είναι γιατροί – καταφέρνουν να το επιχειρήσουν και – γιατί όχι; – να το υλοποιήσουν. Γύρω τους ένας (αθέατος) κόσμος, όπου οι γυναίκες – ασθενείς και ιατρικό προσωπικό -, αν και λειτουργούν καθοριστικά για τις ζωές τους, παρουσιάζονται περιφερειακά, σιωπηλά σχεδόν.

Ο «Μητροφάγος» («La Comemadre», 2011) του Ρόκε Λαράκι (Roque Larraquy, 1975, Μπουένος Αϊρες) παρουσιάζει με κυνισμό και μαύρο χιούμορ μια απειλητική αλλά και συγχρόνως γελοία πραγματικότητα, ένα δυστοπικό τοπίο. Μια πραγματικότητα που χωρίζει τους ανθρώπους σε ισχυρούς και ανίσχυρους, άντρες και γυναίκες, αλλά πρωτίστως σε χρήσιμους, υγιείς και ασθενείς.

Και αυτή την πραγματικότητα επέλεξε να μεταφέρει στη σκηνή η Ιώ Βουλγαράκη, θέτοντας μαζί καίρια ερωτήματα περί ηθικής και όχι μόνον, καθώς αντιπαραβάλλει τον αντρικό κόσμο των γιατρών με τον «συμπληρωματικό» των γυναικών. Μια γυναίκα – η προϊσταμένη του σανατορίου – αποτελεί το αντικείμενο του πόθου όλων των αντρών και μια ασθενής που είναι το πρώτο πειραματόζωο, το πρώτο θύμα τους. Η σκηνοθέτις παίζει με τις αντιθέσεις, ακολουθώντας τον συγγραφέα σε μια σειρά από «αποκαλύψεις» γύρω από το ανδρικό φύλο και τη γελοιότητά του όταν πιστεύει ότι διαθέτει την απόλυτη εξουσία.

Μηχανή αποκεφαλισμού

Μέσα σε ένα λιτό, καλαίσθητο σκηνικό, έναν τόπο με επιστημονικές νύξεις και πινελιές από έντονα χρώματα που σπάνε τη μονοτονία του λευκού – της ιατρικής άσπρης μπλούζας – η Βουλγαράκη ενορχηστρώνει το υλικό της. Στο κέντρο στήνεται αυτή η αποκρουστική και ευφάνταστη μηχανή αποκεφαλισμού με την πρώτη ασθενή να παραδίδεται σε αυτό το παρανοϊκό πείραμα. Γύρω της οι άντρες γιατροί μιλάνε και συζητάνε, καθώς όλα τούς επιτρέπονται.

Ωστόσο η προσπάθεια μεταφοράς του βιβλίου στη σκηνή δεν οδηγεί σε ένα πλήρες θεατρικό συμβάν. Παραμένει μια διασκευή από την οποία απουσιάζει η δράση, η εσωτερική κίνηση. Ωστόσο η παράσταση διαθέτει ρυθμό και καταφέρνει, εν μέρει, να αναδείξει αυτόν τον σκοτεινό, απειλητικό κόσμο, με ευθείες αναφορές στο σήμερα.

Ξεχωρίζει η εξαιρετική ερμηνεία του Αινεία Τσαμάτη στον ρόλο του δόκτορος Κιντάνα, καθώς υποστηρίζεται και από τους υπόλοιπους, με τον Νικόλα Χαλανακούλα, ως διευθυντή του σανατορίου, να δίνει τον τόνο.

Οσο για το τι εστί Μητροφάγος, η απάντηση δίνεται στο τέλος από τον ίδιο τον συγγραφέα: πρόκειται για ένα φυτό, στη Γη του Πυρός, το οποίο μεγαλώνοντας παράγει το ίδιο, μέσα του, σκουλήκια, από τα οποία τελικά και καταστρέφεται – τρώγεται μόνο του. Κι αυτή η εξήγηση είναι που γεννά έναν συνειρμό, κοινό, σε όλους.

Η παράσταση εντάσσεται στον νέο κύκλο του Φεστιβάλ με τίτλο «Η Σκηνή των Βιβλίων» και μεταφέρει τη λογοτεχνία στο θέατρο μέσα από μυθιστορήματα και διηγήματα ελλήνων και ξένων συγγραφέων. Το βιβλίο του Ρόκε Λαράκι «Μητροφάγος» κυκλοφορεί σε μετάφραση Εφης Γιαννοπούλου (Αντίποδες, 2022).

Διαχρονική έλξη

Σχέση ζωής μοιράζονται, ανέκαθεν, η λογοτεχνία και το θέατρο, μια σχέση που συχνά-πυκνά οδηγεί τα βιβλία στο σανίδι. Αλλωστε ουκ ολίγοι θεατρικοί συγγραφείς ξεκίνησαν από μικρές ιστορίες και διηγήματα, πριν μεγαλουργήσουν στη σκηνή – με τον Αντον Τσέχοφ ξεχωριστή περίπτωση. Αυτή η έλξη των ανθρώπων του θεάτρου και των σκηνοθετών για τη λογοτεχνία οδηγεί σε μια δημιουργική διαδικασία όχι πάντα ακίνδυνη, αλλά πρωτότυπη – έως και εκπαιδευτική. Με τον εύστοχο τίτλο «Η σκηνή των βιβλίων» το Φεστιβάλ Αθηνών προτείνει οκτώ παραστάσεις – έξι ελληνικές και δύο ξένες, ανάμεσά τους τρία Νομπέλ Λογοτεχνίας. Μετά τον «Μητροφάγο» λοιπόν ακολουθούν:

– «Σωτηρία» του Θανάση Δόβρη, βασισμένο στη συλλογή διηγημάτων της Χαράς Ρόμβη, που επιχειρεί να ζωντανέψει την Ελλάδα του ’80 και του ’90, με επίκεντρο έναν κοινό καθημερινό άνθρωπο, μια κάποια, καθωσπρέπει, Σωτηρία.

– «Σαρμάντζα» (φωτογραφία) της Ελενας Μαυρίδου εμπνευσμένο από τις συλλογές διηγημάτων του Κωνσταντίνου Δομηνίκ «Ωπα-ώπα, μπλάτιμοι» και «Κακό ανήλιο», όπου διατηρώντας το γλωσσικό ιδίωμα του τόπου του (Πιερία), ο συγγραφέας συνδέει το υπερφυσικό-φανταστικό με την παράδοση.

– «Η πόλη των τυφλών» σε θεατρική διασκευή του Σάιμον Στίβενς, εμπνευσμένο από το «Περί τυφλότητας» του νομπελίστα Ζοζέ Σαραμάγκου σε σκηνοθεσία Εμιλυς Λοΐζου. Μια σειρά από διαχρονικά ερωτήματα για την ανθρώπινη συμπεριφορά σε ακραίες συνθήκες.

– «Τα χρόνια», μια παράσταση βασισμένη στο βιβλίο της Ανί Ερνό (Νομπέλ Λογοτεχνίας 2022) «Ολες οι εικόνες θα χαθούν», από το Het Nationale Theater και τη διευθύντρια του Internationaal Theater Amsterdam (ITA), Ελίνε Αρμπο, όπου πέντε γυναίκες αφηγούνται τη ζωή μιας άλλης με φόντο έναν κόσμο που αλλάζει.

– «Η χορτοφάγος», σκηνές από το μυθιστόρημα της Χαν Γκανγκ, Νομπέλ Λογοτεχνίας 2024, σε σκηνοθεσία Ντάρια Ντεφλόριαν: αποτύπωση-χαρτογράφηση κάθε μορφής βίας, φυσικής, ψυχολογικής, πολιτικής, μέσα από ένα οικογενειακό πορτρέτο.

– «Μπουμπουλίνας 18», βασισμένο στο βιβλίο της Κίττυς Αρσένη, σε σκηνοθεσία Σοφίας Καραγιάννη. Μια προσωπική κατάθεση για την εμπειρία της Χούντας, γραμμένη από την ηθοποιό στις διαδρομές του τρένου Παρίσι-Στρασβούργο.

– «Η ζωή, τα γηρατειά και ο θάνατος μιας γυναίκας του λαού» από τη Σοφία Αντωνίου, βασισμένο στο  βιβλίο του γάλλου φιλοσόφου και κοινωνιολόγου Ντιντιέ Εριμπόν. Μια παράσταση για τους αφανείς ήρωες της εργατικής τάξης και την τρίτη ηλικία – με αφετηρία τη μητέρα του συγγραφέα.