Θα αγωνιούσε, θα δίδασκε, {LF}θα δίχαζε…

Η εκδημία του Πάπα Φραγκίσκου προκάλεσε αναμφισβήτητα πληθώρα αναλύσεων και διθυράμβων μέσω έντονης δημοσιότητας. Με τον καλύτερο δυνατό τρόπο αναδείχθηκε το μέγεθος της προσωπικής εμβέλειας του Πάπα Φραγκίσκου, κυρίως όμως επιβεβαιώθηκε εκκωφαντικά το κύρος του παπικού θεσμού και ο πρωταγωνιστικός ρόλος που μπορεί να διαδραματίσει μια φωτισμένη εκκλησιαστική προσωπικότητα, ανεξάρτητα από τις ανθρώπινες αστοχίες που ταλανίζουν κάθε άνθρωπο.

Παράλληλα αμείωτο παραμένει το ενδιαφέρον για τον διάδοχό του τόσο για εκκλησιαστικούς όσο και για ευρύτερους κοινωνικούς και πολιτικούς λόγους που επηρεάζουν σύνθετες εξελίξεις παγκόσμια. Αυτό ακριβώς το ιστορικό κύρος και η θεσμική βαρύτητα του παπικού θρόνου μέσω του εκάστοτε ποντίφικα αναδεικνύουν με τον καλύτερο τρόπο την κρισιμότητα της επερχόμενης εκλογής του νέου Πάπα που θα επηρεάσει τον κόσμο μας.

Με αφορμή αυτές τις σκέψεις επανέρχεται συνειρμικά στη μνήμη μια άλλη εμβληματική προσωπικότητα του ρωμαιοκαθολικισμού που πέρα από οποιεσδήποτε επιφυλάξεις διαδραμάτισε σημαντικό ρόλο τόσο στα εκκλησιαστικά όσο και στα πολιτικά και κοινωνικά γεγονότα της εποχής της: Ο Αγιος – για τους καθολικούς – Ιωάννης Παύλος Β’ (1920-2005). Ο Κάρολος Ιωσήφ Βοϊτίλα, 264ος Πάπας και επίσκοπος Ρώμης, υπήρξε ο πρώτος μη ιταλός Πάπας τους τελευταίους πέντε αιώνες επιλέγοντας το όνομά του προς τιμήν του προκατόχου του Πάπα Ιωάννη Παύλου Α’, ο οποίος έμεινε στον παπικό θρόνο μόνο για 33 ημέρες λόγω αιφνίδιου θανάτου. Ο Ιωάννης Παύλος Β’ ήταν ο νεότερος κατά τον 20ο αιώνα και ένας από τους μακροβιότερους Πάπες.

«Ο ΔΙΠΛΩΜΑΤΗΣ ΜΕ ΤΗΝ ΤΙΑΡΑ». Αραγε πώς θα αντιδρούσε ο ίδιος, αν ζούσε, για μερικά από τα σημαντικότερα ζητήματα της εποχής μας; Πριν από όλα θα αναλάμβανε πρωτοβουλία για την ειρήνευση στις εμπόλεμες περιοχές του πλανήτη, καθώς ο Πάπας Ιωάννης Παύλος Β’ αντιλαμβανόταν τον διαθρησκειακό διάλογο ως προϋπόθεση ειρηνικής συνύπαρξης μεταξύ των λαών. Αρα θα πίεζε με ηχηρό τρόπο τους πολιτικούς ηγέτες τόσο για την άμεση ειρήνευση μεταξύ των χριστιανών Ρώσων και Ουκρανών όσο και για την αντίδραση στον διωγμό κατά των χριστιανών στη Συρία από το νέο τζιχαντιστικό καθεστώς. Αυτός που χαρακτηρίστηκε ως ο «διπλωμάτης με την τιάρα» λόγω της έντονης πολιτικής του δράσης δεν θα επέτρεπε την ντροπιαστική απάθεια του δυτικού κόσμου απέναντι σε αυτήν τη γενοκτονία. Βέβαια, άλλες φορές είχε μείνει επιλεκτικά σιωπηρώς έναντι αυταρχικών καθεστώτων, όταν αυτά υιοθετούσαν αντικομμουνιστική θέση (π.χ. Πινοσέτ).

Σε θεολογικό – εκκλησιαστικό επίπεδο θα διατηρούσε την πολεμική του κατά των αμβλώσεων, της ευθανασίας και της θανατικής ποινής, αφού τα χαρακτήριζε ως τον «πολιτισμό του θανάτου». Το ίδιο και για την αντισύλληψη, την ομοφυλοφιλία, την τεχνητή γονιμοποίηση και, βεβαίως, την ιεροσύνη των γυναικών προκαλώντας σφοδρές αντιδράσεις από πολλούς ανθρώπους σήμερα. Ομως, σε αντίθεση με τον αυστηρό δογματικό έλεγχο απέναντι σε καθολικούς θεολόγους μάλλον θα συνέχιζε τον «θεολογικό διάλογο» με τους ορθοδόξους που ήδη είχε εγκαινιάσει με τον Οικουμενικό Πατριάρχη Δημήτριο Α’ ως συνέχεια του «διαλόγου της Αγάπης» των προκατόχων τους, αν και παραμένουν ανυπέρβλητες οι διαφορές των δύο Εκκλησιών.

Ωστόσο, τίθεται ερωτηματικό για τη στάση που θα κρατούσε τώρα στην αντιμετώπιση των σκανδάλων παιδεραστίας από καθολικούς ιερείς. Η αμυντική του στάση στο ζήτημα αυτό υπήρξε το μελανότερο σημείο της παποσύνης του, καθώς δεν καταδίκασε εξαρχής κληρικούς, οι οποίοι αποδείχθηκαν ένοχοι, ανεχόμενος επί μακρόν αποτρόπαιες περιπτώσεις όπως του διαβόητου Μαρσιάλ Μασιέλ. Η εποχή μας δεν επιτρέπει θεσμικές παλινωδίες ή καθυστερημένες αντιδράσεις για τέτοια εγκλήματα.

Η βαρυσήμαντη επίσκεψή του στην Αθήνα, έπειτα από πρόσκληση του Προέδρου της Δημοκρατίας Κ. Στεφανόπουλου το 2001, προκάλεσε σοβαρές αντιδράσεις στους κόλπους της Εκκλησίας της Ελλάδος. Αναμφίβολα θα  επαναλάμβανε την επίσκεψή του, αλλά η στάση της Εκκλησίας της Ελλάδος θα ήταν τελείως διαφορετική, σαφώς πιο θετική.

Οπωσδήποτε, αν ζούσε σήμερα, ο Πάπας Ιωάννης Παύλος Β΄ θα στηλίτευε την αποϊεροποίηση της ζωής και του κόσμου, τη δυσβάσταχτη απομάγευση της εποχής μας, όπου όλα έχουν καταντήσει ανόητη επιφάνεια, δίχως ίχνος εσωτερικής βαρύτητας και πνευματικότητας. Οι συμβολισμοί, το βαθύτερο νόημα, η πραγματική αξία της ζωής θα αναδεικνύονταν σε μέγιστο ζητούμενο, το οποίο ο Πάπας Ιωάννης Παύλος Β’ θα επανανοηματοδοτούσε μέσα από τη χριστιανική διδασκαλία, κατ’ εξοχήν με την Αγάπη και την Ανάσταση του Χριστού.

ΑΝΘΡΩΠΟΙ ΚΑΙ ΜΗΧΑΝΕΣ. Απέναντι στην πρωτοκαθεδρία της σύγχρονης τεχνολογίας και των «θαυμάτων» της θα αντέτασσε το μεγαλείο της ανθρώπινης αξίας και αξιοπρέπειας θυμίζοντας στους ανθρώπους – όχι μόνο στους πιστούς – ότι οι ίδιοι είναι πλασμένοι κατ’ εικόνα Θεού και για αυτό δεν θα πρέπει οι μηχανές να λειτουργούν ως δημιουργημένες κατ’ εικόνα ανθρώπου. Σίγουρα δίχως φοβική προσέγγιση απέναντι στα περισσότερα επιτεύγματα της επιστήμης, όπως π.χ. την τεχνητή νοημοσύνη και τις «μηχανές που σκέφτονται όπως οι άνθρωποι». Ομως, θα είχε μεγάλη αγωνία και στενοχώρια για τους ανθρώπους που δεν σκέφτονται πια, όπως είναι πλασμένοι και μπορούν.

Ο Πάπας Ιωάννης Παύλος Β΄ απέναντι στις υπερβολές της εποχής θα αντιπαρέβαλε τη χριστιανική διδασκαλία και ήθος που προστατεύουν και αναδεικνύουν την αξία της ανθρώπινης ζωής αποκαθιστώντας συγχρόνως την ιερότητα του κόσμου, χωρίς ωστόσο να απομακρύνεται από τις πάγιες θέσεις του για σημαντικές διαστάσεις των δικαιωμάτων του ανθρώπου που σήμερα βρίσκονται στον πυρήνα της συζήτησης.

Τελικά, θα εντασσόταν ομαλά στην εποχή μας ή θα κατέληγε μη συμβατός; Ισως να δυσκολευόταν σε συγκεκριμένα σημεία λόγω της κραταιάς σταθερότητάς του, όμως σίγουρα θα είχε καλές απαντήσεις για πολλά από αυτά που μας ταλανίζουν.

Ο Μιχάλης Μαριόρας είναι καθηγητής Ιστορίας Θρησκευμάτων, Τμήμα Θεολογίας, ΕΚΠΑ