Η κατοικία δεν είναι επένδυση, είναι δικαίωμα

Το ζήτημα της στέγης βρίσκεται πλέον κεντρικά στην ευρωπαϊκή ατζέντα. Για πρώτη φορά ορίστηκε επίτροπος για την ενέργεια και τη στέγαση, ενώ καταρτίζεται το πρώτο ευρωπαϊκό σχέδιο για την προσιτή κατοικία. Παράλληλα, η στέγαση αποτελεί άξονα στρατηγικών για το κλίμα όπως το Κοινωνικό Κλιματικό Ταμείο. Σε μεγάλο βαθμό, οι προσδοκίες αφορούν αυξημένη χρηματοδότηση και διευκόλυνση δημοσίων επενδύσεων για την παραγωγή κοινωνικής και προσιτής κατοικίας.

Παρότι αυτή η εξέλιξη είναι αναμφίβολα θετική, περισσότερα χρήματα δεν σημαίνουν απαραίτητα και καλύτερη στεγαστική πολιτική. Η στεγαστική πολιτική δεν είναι απλώς ζήτημα επενδύσεων, αλλά συνδέεται άμεσα με το μοντέλο του κράτους πρόνοιας, τη ρύθμιση των αγορών και τη θεσμική κατοχύρωση του δικαιώματος στην κατοικία για όλες και όλους. Εν τέλει, το πώς θα αξιοποιηθούν αυτοί οι πόροι, οι προτεραιότητες που θα τεθούν, αλλά και ο κοινωνικός αντίκτυπος των πολιτικών επιλογών είναι ανοιχτά ζητήματα, που εξαρτώνται κυρίως από τους στόχους που θέτει κάθε χώρα.

Η Ευρώπη έχει την ευκαιρία να προχωρήσει πέρα από την ποσοτική ενίσχυση, στη διαμόρφωση ενός συνεκτικού και μακροπρόθεσμου πλαισίου για τη στεγαστική πολιτική, με επίκεντρο τις ανάγκες των πολιτών και όχι με κριτήριο τη λειτουργία της αγοράς. Κρίσιμα ζητήματα στη συζήτηση αυτή παραμένουν ανοιχτά. Πρώτον, η απουσία μιας ενιαίας προσέγγισης για το τι συνιστά «προσιτή» και «κοινωνική» κατοικία και η επιμονή για σύμπραξη με τον ιδιωτικό τομέα αντί για την ουσιαστική ενίσχυση των δημόσιων και κοινωνικών φορέων για την παραγωγή και διαχείριση της κατοικίας, επιτρέπει την κερδοσκοπική εκμετάλλευση στεγαστικών προγραμμάτων από ιδιωτικές επιχειρήσεις και επενδυτικά κεφάλαια. Δεύτερον, η  διοχέτευση σημαντικών ευρωπαϊκών πόρων για ενεργειακή αναβάθμιση και πράσινη μετάβαση τις περισσότερες φορές δεν συνδέεται με την κοινωνική στεγαστική πολιτική, ενώ δεν επιβάλλονται μέτρα για τον έλεγχο των τιμών και τις αρνητικές κοινωνικές επιπτώσεις που αυτές οι παρεμβάσεις συνεπάγονται – με αποτέλεσμα την όξυνση των κοινωνικών ανισοτήτων.

Για χώρες όπως η Ελλάδα, με αδύναμη έως ανύπαρκτη εθνική στεγαστική πολιτική, η αξιοποίηση αυτών των πόρων και των χρηματοδοτικών εργαλείων παραμένει αμφίβολη. Εάν συνεχιστεί η πορεία που έχει ήδη διαμορφωθεί με τα δανειοδοτικά προγράμματα «Σπίτι μου Ι & ΙΙ», τις οριζόντιες και χωρίς προϋποθέσεις επιδοτήσεις αναβαθμίσεων και η ενίσχυση της επιχειρηματικής δραστηριότητας -ακόμη και για την παραγωγή κοινωνικής κατοικίας μέσω της κοινωνικής αντιπαροχής – τότε, όπως έχει δείξει η ευρωπαϊκή εμπειρία, το αποτέλεσμα θα είναι υψηλότερο κόστος για το Δημόσιο και τους πολίτες, ακόμη μεγαλύτερος στεγαστικός αποκλεισμός για τις ευάλωτες ομάδες και άλλη μια χαμένη ευκαιρία.

Ενόψει των νέων χρηματοδοτικών ευκαιριών, προκηρύχθηκε πρόσφατα διαγωνισμός για την εκπόνηση της Εθνικής Στεγαστικής Στρατηγικής (με ιδιαίτερα υψηλό προϋπολογισμό). Είναι κρίσιμο οι δήμοι και οι κοινωνικοί φορείς να διεκδικήσουν ενεργό συμμετοχή στον σχεδιασμό της στρατηγικής απαιτώντας μια πιο δημοκρατική και δίκαιη στεγαστική πολιτική. Ο στόχος θα πρέπει να είναι η δημιουργία ενός διευρυμένου τομέα κοινωνικής ενοικιαζόμενης κατοικίας, υπό δημόσιο έλεγχο και εκτός μηχανισμών της αγοράς σε βάθος χρόνου. Αυτό προϋποθέτει την ενίσχυση της Τοπικής Αυτοδιοίκησης, των μη κερδοσκοπικών και συνεταιριστικών φορέων, ανάπτυξη δημόσιων μηχανισμών και θεσμική κατοχύρωση της κατοικίας ως θεμελιώδους κοινωνικού δικαιώματος.

Η Δήμητρα Σιατίτσα είναι δρ. Πολεοδομίας ΕΜΠ, ερευνήτρια σε θέματα πόλης και κατοικίας